Akebia

Akebia pięciolistkowa
Akebia pięciolistkowa

To egzotyczne pnącze o nietypowych kwiatach i jeszcze bardziej niezwykłych, oryginalnych owocach. Najbardziej znany gatunek – akebię pięciolistkową można już spotkać w Polsce, i to nie tylko w ogrodach botanicznych, ale także coraz częściej w prywatnej hodowli. Warto poznać bliżej tą ciekawą roślinę o niezwykle intrygującym wyglądzie.

Nazwa

Rodzaj Akebia należy do rodziny krępieniowatych (Lardizabalaceae) i obejmuje 6 gatunków. Najbardziej znane z nich to akebia pięciolistkowa (Akebia quinata) i akebia trójlistkowa (Akebia trifoliata). Warto wiedzieć, że pomiędzy tymi gatunkami powstał mieszaniec o nazwie Akebia x pentaphylla. Nazwa łacińska rodzaju pochodzi od japońskiego imienia „ake” (ア ケ ビ), a „quinata” oznacza „podzielona na pięć” (co odnosi się do budowy liści). Synonimem łacińskiej nazwy Akebia quinata spotykanym w nomenklaturze niektórych krajów jest Akebia micrantha. Roślina ta została po raz pierwszy opisana przez Maartena Houttuyna w 1779 r. na podstawie okazu zebranego przez Carla Petera Thunberga w Japonii. Pierwotnie nadano jej nazwę Rajania quinata. W mowie potocznej akebia pięciolistkowa jest znana jako „czekoladowe pnącze” lub „czekoladowa winorośl”, co jest związane z kolorem pędów. W Chinach Akebia quinata jest określana jako 木 通  mù tong lub mu tung. W uprawie można spotkać różne odmiany tego gatunku np. „Rosea” o różowo-białych kwiatach czy „Alba”, która posiada białe kwiaty i biało-zielone owoce. Interesującą odmianą jest także „Variegata”, która charakteryzuje się różowymi kwiatami i białymi przebarwieniami liści.

Występowanie

Akebia pięciolistkowa pochodzi z Azji Wschodniej, z terenów Chin, Japonii i Korei. Jej naturalnymi siedliskami są lasy i zarośla, głównie wzdłuż strumieni i potoków oraz na zboczach górskich na wysokości 300 – 1500 m n.p.m. Gatunek ten już od połowy XIX w. jest chętnie uprawiany w charakterze rośliny ozdobnej w środkowej Europie i w Wielkiej Brytanii. Zawędrował także do Australii i Nowej Zelandii. W Ameryce Północnej znalazł się w 1845r. za sprawą szkockiego botanika i podróżnika Roberta Fortune, który przywiózł ten gatunek ze swojej wyprawy do Chin (okazy Akebia quinata zebrał na wyspie Chusan). Obecnie akebia pięciolistkowa na tyle zdziczała z upraw w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie, że jest w tych krajach uważana za gatunek inwazyjny.

Opis

Akebia pięciolistkowa jest pnączem, osiągającym wysokość od 5 do 10 m (na stanowiskach naturalnych nawet 12 m). Posiada wijące się, bardzo giętkie pędy oplatające się wokół naturalnych i sztucznych podpórek. W młodości pędy są zielone z odcieniem fioletu; z wiekiem nabierają barwy szaro-brązowej i drewnieją. Na długich ogonkach wyrastają bardzo dekoracyjne liście. Są one pięciopalczaste, złożone z owalno-eliptycznych, dość sztywnych listków, osadzonych na króciutkich ogonkach, ciemnozielone z wierzchu i sinozielone pod spodem. Kształtem przypominają liście szeflery. W czasie przymrozków liście akebii pięciolistkowej wybarwiają się na purpurowo-fioletowo. Gdy temperatura spadnie do -15°C, liście opadają, a pędy stopniowo zamierają. Akebia pięciolistkowa jest rośliną rozdzielnopłciową i jednopienną. W kątach jej liści wyrastają groniaste kwiatostany, zawierające po kilka kwiatów żeńskich (2-3) i męskich (5-7), zwisających na długich szypułkach. Kwiaty żeńskie są ciemnopurpurowe lub ciemnofioletowe i większe (o średnicy 2-3 cm). Posiadają po trzy płatki i do dziewięciu grubych, fioletowych słupków. Kwiaty męskie są drobne (0,5-1 cm średnicy) i jaśniejszego koloru. Akebia quinata kwitnie w maju. Kwiaty mają stosunkowo słaby zapach o nieco „pikantnej” nucie, niektórym przypominający wanilię, innym kojarzący się z korzennymi przyprawami. Zapylane są głównie przy udziale owadów np. pszczół. We wrześniu lub październiku zawiązują się owocostany złożone z 2 do 6 mięsistych owoców walcowatego kształtu i jasnofioletowej barwy. Każda jagoda ma 10-13 cm długości. Niestety w polskim klimacie wytwarzanie owoców jest rzadkością. Owoce akebii naturalnie pękają, ukazując biały miąższ i ciasno upakowane, owalne, błyszczące nasiona koloru czarnego. Akebia trójlistkowa (Akebia trifoliata) nie różni się zbyt wiele od pięciolistkowej. Posiada (jak sama nazwa wskazuje) liście złożone z 3 pojedynczych listków, nieco jaśniejszych i trochę większych niż u wyżej opisanego gatunku. Jest także bardziej wrażliwa na niskie temperatury, w związku z czym w naszych warunkach jest zdecydowanie rzadziej spotykana.

Akebia quinata - liście
Akebia quinata – liście

Zastosowanie

Akebia (zarówno pięciolistkowa, jak i trójlistkowa) znajduje zastosowanie głównie w charakterze ozdobnym. Sprawdza się jako roślina okrywowa, służy do tworzenia naturalnych osłon, obsadzania altan, pergoli, słupków, płotów i różnego rodzaju ogrodzeń. Zarówno liście, jak i kwiaty są niezwykle dekoracyjne i wnoszą egzotyczny klimat do ogrodu. Akebia pięciolistkowa, mimo iż nie jest w pełni mrozoodporna, może być uprawiana w polskich ogrodach. Nawet jeśli dojdzie do całkowitego przemarznięcia nadziemnych części, przeważnie roślina na wiosnę odbija od korzeni. Gatunek ten nie jest trudny w uprawie i nie ma specjalnych wymagań. Najlepiej rośnie na stanowisku słonecznym, na przepuszczalnej, próchniczej glebie. W Chinach akebia pięciolistkowa jest uważana za roślinę leczniczą. Jesienią zbiera się i suszy jej pędy z przeznaczeniem na surowiec stosowany w ziołolecznictwie. Zawarte w pędach substancje wykazują m.in. działanie przeciwgrzybicze, przeciwzapalne, napotne czy moczopędne, a surowiec znajduje zastosowanie np. w leczeniu infekcji bakteryjnych i grzybiczych w obrębie dróg moczowych. Owoce działają przeciwreumatycznie, moczopędnie i tonizująco. Mają także zastosowanie kulinarne. Miąższ owocu ma delikatny, nieco mdły smak i odznacza się miękką, soczystą konsystencją. Można go jeść na surowo. Niekiedy w celu wzmocnienia smaku skrapia się go niewielką ilością soku z cytryny. Skórka owoców jest gorzka, ale bywa spożywana po przesmażeniu. Młode, miękkie pędy dodaje się do sałatek, bądź marynuje, a z liści przyrządza się napar, który pije się jak herbatę.

Ciekawostki

Akebia wykształciła mechanizm zapobiegający samozapyleniu, który polega na niejednoczesnym dojrzewaniu kwiatów : kwiaty żeńskie rozwijają się później od męskich. W związku z tym, aby akebia zawiązała owoce są potrzebne przynajmniej dwa egzemplarze posadzone niedaleko od siebie, pomiędzy którymi będzie mogło dojść do zapylenia krzyżowego. W naszych warunkach akebia pięciolistkowa jest raczej odporna na szkodniki i choroby, w naturze jej wrogiem są gąsienice ćmy z gatunku Archips asiaticus, dla których owoce i młode liście akebii są wielkim przysmakiem. Obrane z kory pędy akebii są bardzo giętkie i nadają się do wyplatania koszy.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.