Bauhinia

Bauhinia variegata
Bauhinia variegata

Bauhinia – roślina nazywana też drzewkiem storczykowym, jest w Polsce mało znana. Jest jednak na tyle piękna i niezwykła, że warto poświęcić jej trochę uwagi. Prócz walorów ozdobnych ma także inne, ciekawe zastosowania.

Nazwa

Rodzaj Bauhinia obejmuje (według różnych źródeł) około 200 – 300 gatunków i liczne odmiany. Najbardziej popularne są Bauhinia variegata czyli bauhinia zmienna oraz Bauhinia purpurea (bauhinia purpurowa). Nazwa rodzajowa została nadana przez Linneusza w 1753 r. na cześć dwóch Szwajcarów – braci Johna i Caspara Bauhina, botaników i zielarzy żyjących w XVI wieku, którzy byli bliźniakami (można to skojarzyć z charakterystycznymi, dwuczęściowymi liśćmi bauhinii). W Polsce roślinę tą na ogół określa się mianem drzewa storczykowego lub storczykowca albo drzewka orchidei, co może być nieco mylące. Bauhinia nie jest bowiem spokrewniona ze storczykami. Należy do innej rodziny – bobowatych (Fabaceae), a nazwa wzięła się z podobieństwa jej okazałych kwiatów do orchidei właśnie. W innych krajach funkcjonują także określenia: drzewo stóp wielbłąda, heban górski, kachnar, jesion motyla, drzewo motyli czy np. storczyk biedaka.

Występowanie

Bauhinia pochodzi z Azji Południowej i Południowo-Wschodniej, przede wszystkim z południowych Chin, Birmy, Indii, Nepalu, Pakistanu i Sri Lanki. Jest popularnym drzewem ozdobnym, sadzonym w parkach i ogrodach w krajach o klimacie podzwrotnikowym i tropikalnym, a więc w ciepłych rejonach świata. Uznanie zdobyła przede wszystkim dzięki dekoracyjnym i pachnącym kwiatom. Można ją spotkać jako roślinę naturalizowaną w niektórych stanach USA, na Karaibach, w Republice Południowej Afryki oraz na niektórych wyspach Pacyfiku. Bauhinię uprawia się także na obszarach miejskich północnej i wschodniej Australii. W Polsce jest na razie mało popularna i rzadko hodowana, jednak pojawia się już w uprawie doniczkowej. Można ją również spotkać w ogrodach botanicznych (w szklarniach), np. w Ogrodzie Botanicznym w Powsinie pod Warszawą.

Opis

Bauhinia jest niewysokim liściastym drzewem lub krzewem, osiągającym wysokość do 12 m. Na ogół wytwarza rozłożystą koronę i krótki pień, ale spotyka się też rośliny o pokroju pnącza. Gałązki są smukłe i jasnozielone. Liście są spore: 5 – 20 cm i wyglądają jakby były zrośnięte z dwóch jajowatych połówek. Kształt płasko rozłożonego liścia kojarzy się z odciskiem stopy wielbłąda, co tłumaczy jedną z nazw tej rośliny. Inni doszukują się w nim motylich skrzydeł, co także znajduje odzwierciedlenie w nazwach zwyczajowych. U niektórych gatunków liście zamykają się i otwierają jak książka, co jest przykładem interesującego sposobu regulacji parowania. Jednak najbardziej spektakularne w bauhinii są jej kwiaty. Ponieważ są dość duże, mogą prawie całkowicie pokrywać roślinę, co daje bajeczny efekt. Widziane z daleka kwitnące drzewo przyciąga wzrok intensywnością kolorów. Z bliska kwiaty przypominają kwiaty storczyków. Składają się z pięciu nieregularnych, zwykle szeroko rozstawionych płatków o różnych barwach: od białej, kremowej czy żółtej przez różową aż do głębokiej purpury. Są również wyraźnie pachnące i przywabiają ptaki. Roślina wytwarza długie (10-15 cm), spłaszczone strąki nasienne ze spiczastymi końcami, które mogą pozostać na niej przez wiele miesięcy, a gdy są dojrzałe pękają i gwałtownie uwalniają nasiona (strzelają).

Bauhinia variegata
Bauhinia variegata – liście

Zastosowanie

Bauhinia oprócz (oczywistych) walorów dekoracyjnych i wykorzystania w egzotycznych parkach i ogrodach, ma też zastosowanie kulinarne. W Indiach zamknięte pączki kwiatowe (dostępne przez około 3-4 tygodnie w roku, na wiosnę) zrywa się i gotuje z mięsem lub przyrządza z nich danie warzywne z dużą ilością przypraw, pomidorów, cebuli i czosnku. Jak podają źródła kachnar (to indyjska nazwa bauhinii) ma smak przypominający wątrobę, z delikatną kwiatową nutą, i jest „absolutnie pyszny”. Młode pąki kwiatów spożywa się także w postaci bulionów i pikli. Liście wykorzystuje się na paszę dla bydła mlecznego, a drewno do wytwarzania narzędzi rolniczych. Oprócz tego w obcojęzycznych źródłach opisujących bauhinię można trafić na wiele wzmianek o leczniczych walorach tej rośliny. Wykazano działanie przeciwzapalne, przeciwgorączkowe, antybakteryjne i przeciwrobacze. Prowadzone są badania w kierunku aktywności przeciwcukrzycowej i antynowotworowej bauhinii. W tradycyjnej medycynie indyjskiej (Ajurweda) roślina stosowana jest m.in. w dolegliwościach kobiecych (takich jak zaburzenia cyklu miesiączkowego czy endometrioza), w chorobach tarczycy, zapaleniu migdałków, chorobach skóry, do łagodzenia bolesnego oddawania moczu i w chorobach infekcyjnych nerek, w biegunce i chorobach infekcyjnych układu pokarmowego a także w owrzodzeniach jamy ustnej. W wielu krajach liście różnych gatunków z rodzaju Bauhinia są w powszechnym użyciu w charakterze środka kontrolującego hiperglikemię (np. w Brazylii, gdzie przeważnie korzysta się z surowca jakim jest Bauhinia forficata). Badania chemiczne rośliny potwierdziły obecność w niej związków o aktywności hipoglikemicznej. W hinduizmie drzewo bauhinii jest uznawane za święte, a jego kwiaty są związane z kultem boga Śiwy.

Ciekawostki

Roślina będąca hybrydą między Bauhinia purpurea i B.variegata czyli Bauhinia × blakeana jest kwiatowym symbolem Hongkongu – stylizowany kwiat występuje na fladze tego kraju (i oznacza mieszkańców regionu). W Indiach z kolei liście bauhinii stanowią ceniony składnik paszy dla trzody mlecznej. Departamenty leśne oferują jej sadzonki po promocyjnych cenach aby zachęcić rolników, do obsadzania tą piękną rośliną pól, nieużytków i obrzeży dróg. Z kolei w Afryce Południowej Bauhinia variegata jest uważana za gatunek inwazyjny, a jej rozprzestrzenianie za zagrażające autochtonicznym roślinom.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.