Berberys zwyczajny

Berberys zwyczajny to krzew, który bardzo łatwo rozpoznać. Wiosną przyciąga wzrok gęstymi gronami drobnych, żółtych kwiatów, a jesienią i zimą zwraca uwagę dzięki czerwonym owocom podłużnego kształtu. To kolejny przykład rośliny łączącej oryginalną urodę z praktycznym zastosowaniem. Jako piękny krzew berberys jest chętnie sadzony w parkach i ogrodach w charakterze rośliny ozdobnej, ale ma także zastosowanie w ziołolecznictwie.

Nazwa

Berberys zwyczajny (inaczej zwany berberysem pospolitym) nosi łacińską nazwę Berberis vulgaris. Jest „klasycznym” przedstawicielem rodzaju berberys (Berberis), który liczy około 500 gatunków oraz rodziny berberysowatych (Berberidaceae). Swą nazwę łacińską roślina zawdzięcza Karolowi Linneuszowi, natomiast nazwa przyjęta w naszym kraju jest jej spolszczoną wersją. W mowie potocznej gatunek jest znany także jako : białe ciernie, czerwona glika, kwaśnica, omor, omar lub piwnik.

Występowanie

W stanie dzikim berberys zwyczajny występuje głównie na terenie kontynentu europejskiego, w Azji Środkowej i na Bliskim Wschodzie oraz w północnej części Afryki. Przeważnie można go spotkać na skarpach i skrajach lasów (liściastych oraz iglastych), w zaroślach i na różnego rodzaju nieużytkach. Za jego faktyczną ojczyznę uważa się środkową i południową część Europy oraz Zachodnią Azję. W niektórych częściach świata (m.in. Skandynawia, Wielka Brytania, Stany Zjednoczone, Kanada) roślina jest naturalizowana. Warto wspomnieć, że obecnie w niektórych stanach USA berberys zwyczajny jest uważany za gatunek inwazyjny. Jest to roślina niemile widziana także w wielu innych miejscach na świecie, ponieważ jest żywicielem pośrednim rdzy źdźbłowej – poważnego patogenu pszenicy. W Polsce można spotkać berberys pospolity na stanowiskach naturalnych, jednak jego populacja stale ulega zmniejszeniu. Ponadto krzew (także w postaci licznych odmian ozdobnych) jest sadzony jako roślina dekoracyjna w ogrodach, parkach i na miejskich skwerach.

Berberys zwyczajny w okresie kwitnienia

Opis

Jak już zostało powiedziane, berberys zwyczajny jest krzewem. Może osiągać do 4 m wysokości, ale zazwyczaj dorasta do 2 – 3 m. Wykształca cienkie, przewieszające się gałązki, zaopatrzone w liczne trójdzielne ciernie. Nad nimi wyrastają krótkopędy z liśćmi (skupionymi po 2 – 5 sztuk) i kwiatami. Liście berberysu zwyczajnego są drobne (mierzą do 4 – 5 cm długości) i mają eliptyczny lub jajowaty kształt. Blaszka liściowa u podstawowego gatunku jest ciemnozielona, natomiast u odmian ozdobnych i mieszańców może mieć barwę rdzawą, brązową lub w różnych odcieniach czerwieni. Brzegi liści są ostro ząbkowane. Wiosną (w maju – czerwcu) krzew berberysu obsypuje się drobnymi, żółtymi kwiatami  zebranymi w zwisające, groniaste kwiatostany. Kwiaty są wonne, ale ich zapach nie należy do zbyt przyjemnych. Do kwiatów chętnie przylatują owady. Po zapyleniu zawiązują się owoce w formie niewielkich czerwonych jagód podłużnego kształtu. Mają one lśniącą skórkę i są dość twarde, a wewnątrz kryją od 1 do 3 maleńkich nasion. Okres owocowania jest dość długi. Liście jesienią przybierają pomarańczową barwę, a potem opadają i w okresie zimowym ozdobą krzewu są czerwone błyszczące owoce.

Berberys zwyczajny (Berberis vulgaris)

Zastosowanie

Berberys zwyczajny to interesujący i nietuzinkowy krzew ozdobny. Uprawiany od dawna, w ostatnich latach przeżywa prawdziwy rozkwit popularności, a to za sprawą dużej ilości pięknych odmian i mieszańców. Berberysy zachwycają mnogością drobnych kwiatów, ale także liśćmi w różnych odcieniach barw – żółtej, czerwonej i brązowej. W sklepach ogrodniczych i szkółkach można bez problemu nabyć odmiany wysokie i karłowe, tak by móc cieszyć się pięknem berberysu zarówno na małej, jak i większej przestrzeni. Krzew nadaje się do przycinania i formowania.   

Mało osób wie, że berberys zwyczajny ma właściwości lecznicze. W medycynie tradycyjnej wykorzystuje się liście, które pozyskuje się w maju i czerwcu, owoce (zbierane w miesiącach wrzesień – październik) oraz korzenie i korę (której zbiór wymaga zniszczenia krzewu, dlatego jest wykonywany raczej rzadko – na wiosnę lub jesienią). Wyżej wymienione surowce pochodzące z berberysu są bogate w alkaloidy, których jest ponad 30 (m.in. berberyna, berbamina, brolicyna czy magnofloryna), cukry, pektyny, karotenoidy, kwasy organiczne (jabłkowy, askorbinowy, winowy) oraz witaminy i sole mineralne. Otrzymywane z nich preparaty wykazują działanie : bakteriobójcze, przeciwzapalne, przeciwgorączkowe, wzmacniające, żółciopędne, przeciwkrwotoczne i metaboliczne.

W ziołolecznictwie wykorzystuje się np. napar z surowców, który zwiększa kurczliwość naczyń krwionośnych i mięśni gładkich macicy. Odwar otrzymywany z liści, korzeni bądź kory działa żółciopędnie i zwiększa przepływ żółci, dlatego ma zastosowanie w kamicy żółciowej oraz stanach zapalnych wątroby i woreczka żółciowego. Wykorzystuje się go także w chorobach nerek. Sok ze świeżych owoców bądź odwar uzyskany z owoców suszonych poprawia przemianę materii i zwiększa odporność organizmu, dostarcza witamin i uelastycznia naczynia krwionośne, dlatego jest polecany w przeziębieniu i chorobach przebiegających z gorączką. Stosuje się go także w przypadku braku apetytu i w zaburzeniach trawienia. Trzeba jednak podkreślić, że nie zaleca się stosowania preparatów z berberysu na własną rękę, bowiem roślina ma dość silne działanie. Gatunek ma też szerokie zastosowanie w ajurwedzie i homeopatii.

Berberys ma także zastosowanie w kosmetyce. Wyciągi z rośliny mogą być wartościowym składnikiem produktów przeznaczonych do cery z problemami – wypryskami, trądzikiem czy przebarwieniami. Dzięki właściwościom przeciwzapalnym i przeciwbakteryjnym oraz dużej zawartości witaminy C wpływają korzystnie na skórę.

Berberys – kwiaty

Uprawa berberysu

Najlepsze będzie stanowisko słoneczne lub w półcieniu. Jeśli zaczynamy od małej sadzonki trzeba przewidzieć odpowiednią ilość przestrzeni dla rozrastającego się krzewu. Ziemia powinna być lekka i przepuszczalna – berberys nie lubi by jego korzenie zbyt długo były mokre. Wielu ogrodników zaleca np. podłoże piaszczysto – gliniaste. Do podstawowych zabiegów pielęgnacyjnych należy przycinanie. Dzięki niemu berberys będzie miał pożądany kształt i ładnie się zagęści. Cięcie najlepiej wykonywać  późną jesienią lub zimą. Podlewanie zaleca się praktycznie tylko w przypadku egzemplarzy posadzonych w donicy – te rosnące w gruncie są w stanie przetrwać nawet okresową suszę.

Ciekawostki

Berberys zwyczajny ma zastosowanie kulinarne, jednak u nas jest spożywany bardzo rzadko. Najczęściej można się z nim zetknąć w kuchni irańskiej (w Iranie roślina jest uprawiana nie tylko dla ozdoby, ale także ze względu na owoce). Oprócz owoców także młode listki są jadalne i mogą być np. dodatkiem do zup i sałatek. Owoce berberysu mają kwaśny smak (stąd nazwa „kwaśnica”), ale są bardzo zdrowe. Można z nich sporządzić bogate w witaminy i minerały (np. witaminy C, A, K, wapń, potas i żelazo) soki, konfitury i syropy. Warto wspomnieć, że sok z owoców berberysu jest bardzo trwały. Da się go przechowywać przez długie lata i np. dodawać do herbaty jako substytut soku z cytryny. Jako roślina lecznicza berberys zwyczajny był znany już w czasach starożytnych, a w średniowieczu jego właściwości rozsławiała św. Hildegarda. Wówczas wiedza o jego działaniu opierała się wyłącznie na doświadczeniu. Współcześnie roślina została dobrze przebadana, a nadzieje budzą przede wszystkim stwierdzone naukowo właściwości przeciwnowotworowe i przeciwcukrzycowe berberysu.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.