Bergenia

Bergenie coraz częściej zdobią polskie rabaty i klomby. Te cenione przez ogrodników byliny łatwo rozpoznać po urodziwych, drobnych kwiatach oraz okazałych, ozdobnych liściach. Nie trzeba ich przedstawiać wielbicielom ogrodów z oczkami wodnymi, bowiem bergenie dobrze się czują w wilgotnym środowisku i pięknie prezentują na brzegu małych zbiorników. Ładnie wyglądają także na skalniaku, samodzielnie bądź w towarzystwie innych przedstawicieli flory. Ale rośliny te są interesujące także z innego, mniej oczywistego powodu – część gatunków ma zastosowanie w ziołolecznictwie.

Nazwa

Rodzaj Bergenia liczy 8-10 gatunków i jest częścią rodziny skalnicowatych (Saxifragaceae).  Łacińska nazwa rodzaju upamiętnia Karla Augusta von Bergena, niemieckiego botanika i anatoma, który żył na początku XVIII w. W Polsce oficjalnie przyjęto jako nazwę rodzajową „badan”, znacznie częściej jednak posługujemy się nazwą łacińską (nazywając przedstawicieli rodzaju „bergeniami”). W Polsce mamy do czynienia głównie z dwoma gatunkami : najczęściej u nas sadzoną bergenią sercolistną (inaczej zwaną bergenią sercowatą – Bergenia cordifolia) oraz bergenią grubolistną (Bergenia crassifolia). Nazwa gatunkowa w przypadku bergenii sercowatej wzięła się od charakterystycznego kształtu blaszki liściowej, a u bergenii grubolistnej – wskazuje na bardziej masywną budowę liścia.

Występowanie

Wszystkie gatunki roślin z rodzaju Bergenia są pod względem pochodzenia związane z kontynentem azjatyckim. W naturze ich przedstawicieli można spotkać na dużym obszarze rozciągającym się od południowej części Azji (Afganistan, Himalaje), poprzez Syberię aż do Chin. Bergenia sercolistna ma swoją ojczyznę we wschodniej części Azji (Syberia, Mongolia), a bergenia grubolistna rośnie w stanie dzikim na Syberii, nad jeziorem Bajkał i w górach Ałtaj. Bergenie są także powszechnie sadzone w charakterze roślin ozdobnych, głównie w strefie klimatycznej umiarkowanej, gdzie z powodzeniem mogą rosnąć i zimować w gruncie. Ze względu na dużą tolerancję wobec warunków klimatycznych i łatwość w uprawie dużą popularność zyskały w Europie, w tym również w Polsce.

Bergenia stracheyi

Opis

Bergenia sercolistna (Bergenia cordifolia) jest niewysoką byliną – dorasta do około 30 – 40 cm. Płytko pod ziemią wykształca grube, mięsiste kłącze, a nad ziemią tworzy sporych rozmiarów kępę, złożoną z liści wyrastających na długich ogonkach. Pojedynczy liść jest dość duży (do 30 cm szerokości), ciemnozielonej barwy, o nasadzie sercowatego kształtu. Blaszka liściowa jest skórzasta, gładka i błyszcząca. Jesienią i na początku zimy liście mogą przybierać czerwono-fioletową barwę. Na wiosnę bergenia sercowata wypuszcza pojedynczy, nagi pęd kwiatowy czerwonawej barwy, długości około 20 – 30 cm. Na jego szczycie zawiązuje się wiechowaty kwiatostan, złożony z licznych fioletowo – różowych, drobnych kwiatów przypominających dzbanuszki. Każdy kwiat jest zbudowany z 5 działek kielicha,5 płatków oraz 10 pręcików. Kwiaty przyciągają owady. Po zapyleniu powstaje owoc w postaci dwukomorowej torebki, wypełnionej licznymi, ciemnobrązowymi nasionami.

Zastosowanie

Bergenie są uprawiane przede wszystkim w charakterze roślin ozdobnych. Jako dość trwała i wytrzymała bylina bergenia sercowata często zdobi klomby, trawniki i rabaty. Jej drobne kwiaty, choć wydają się niepozorne, mają w sobie dużo wdzięku, a dzięki wyrazistej barwie są dobrze widoczne. Dekoracyjne są także duże liście, szczególnie okazale prezentujące się u bergenii grubolistnej. Rośliny ładnie i szybko się rozrastają, tak więc z czasem mogą zająć znaczną powierzchnię w ogrodzie. Udało się otrzymać co najmniej kilka interesujących odmian wspomnianych gatunków bergenii, posiadających duże, ozdobne kwiaty (w różnych odcieniach różu i fioletu, bądź białe) albo ciekawie wybarwione liście. W uprawie spotyka się także liczne mieszańce. Bergenia sprawdzi się jako roślina okrywowa i ozdoba mniej eksponowanych części ogrodu np. jako nasadzenie pod drzewami czy w pobliżu ogrodzenia.

Wśród bergenii znajdziemy także gatunki lecznicze. Bergenia sercolistna i bergenia grubolistna są roślinami od wieków znanymi w tradycyjnej medycynie na terenie Azji. Surowcami leczniczymi pozyskiwanymi z tych gatunków są : kłącze oraz liść. Wyciągi z bergenii grubolistnej wykazują działanie antyseptyczne, ściągające oraz przeciwzapalne i znajdują zastosowanie (głównie w formie preparatów do użytku zewnętrznego) w leczeniu chorób skóry (jak trądzik, owrzodzenia, łojotok), stanów zapalnych jamy ustnej i gardła oraz żeńskich narządów płciowych (w postaci płukanki). Miejscowo roślinę stosuje się także w przypadku ran, stłuczeń i siniaków. Ponadto bergenia jest źródłem licznych składników mineralnych (jak żelazo, miedź, mangan) i witamin.

Interesującym gatunkiem leczniczym jest Bergenia ligulata, roślina znana w swojej ojczyźnie (Indie) jako Pasanabheda czyli w wolnym tłumaczeniu „rozpad kamieni”. Jest ona (jak sama nazwa wskazuje) wykorzystywana głównie w leczeniu kamicy nerkowej, ale ma także kilka innych wskazań leczniczych.

Bergenia w uprawie

Ogólnie ani bergenia sercolistna ani bergenia grubolistna nie należą do roślin o wygórowanych wymaganiach. Będą dobrze rosły zarówno w pełnym słońcu, jak i w półcieniu, przy czym większa dawka słońca przekłada się na lepsze kwitnienie. Duża tolerancja w kwestii oświetlenia daje duże pole manewru przy doborze odpowiedniego stanowiska, dlatego bergenia może zostać posadzona zarówno jako soliter na środku trawnika, jak i w cieniu pod drzewami. Wskazane jest podłoże o dużej wilgotności, ale bergenie są w stanie przetrwać okresy suszy. Gleba zasobna w składniki odżywcze zapewni maksymalny poziom wzrostu i obfite kwitnienie, warto więc postarać się o ziemię żyzną, ewentualnie wzbogacać ją nawozami. Bergenia nie wymaga zbyt wielu zabiegów pielęgnacyjnych – wystarczy odchwaszczanie, usuwanie uschniętych liści i przekwitłych pędów kwiatostanowych oraz podlewanie w gorące dni. Rośliny najlepiej rozmnażać poprzez podział kłączy (wiosną lub na jesieni).

Ciekawostki

Bergenia w swojej ojczyźnie (w Azji) jest wykorzystywana do otrzymywania arbutyny oraz garbników, wykorzystywanych na skalę przemysłową. Najbogatszym źródłem garbników jest kłącze, które zawiera ich nawet do 20 %. To znacznie więcej niż np. w szeroko u nas stosowanej korze dębu. Wyciągi z bergenii zastosowane na skórę pomagają w walce z przebarwieniami (zawarte w nich składniki hamują tworzenie melaniny w skórze). Interesującym składnikiem tkanek bergenii jest związek o charakterze glikozydu tzw. bergenina. Szeroko wykorzystuje go tradycyjna medycyna indyjska (Ajurweda), ale budzi on także zainteresowanie naukowców jako naturalny przeciwutleniacz i lek hepatoprotekcyjny. Duże nadzieje budzi także potencjalna możliwość jego zastosowania w leczeniu chorób nowotworowych.   

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.