Bez koralowy

Bez koralowy (Sambucus racemosa)
Bez koralowy (Sambucus racemosa)

Bez koralowy to stosunkowo mało znany w Polsce krzew. Z wyglądu jest podobny do swojego bardziej popularnego kuzyna – dzikiego bzu czarnego. Jest jednak od niego znacznie smuklejszy, a ponadto wytwarza jagody o intensywnie czerwonej barwie. To właśnie tym pięknym owocom, które niczym czerwone korale zwisają w zgrabnych kiściach, opisany niżej gatunek zawdzięcza swoją nazwę.

Nazwa

Bez koralowy to po łacinie Sambucus racemosa. Jest on częścią rodziny przewiertniowatych (Caprifoliaceae) lub (według innych botaników) piżmaczkowatych (Adoxaceae). W obrębie rodzaju Sambucus jest sporo niejasności taksonomicznych, w związku z czym liczba wyodrębnianych gatunków jest różna według różnych autorów i waha się od 5 do 30. Według jednej klasyfikacji dana roślina może mieć status gatunku, w innej jest uznawana za podgatunek lub odmianę. Przykładem jest Sambucus pubens, przez niektóre źródła traktowany jak odrębny gatunek, a przez inne uznawany za odmianę (Sambucus racemosa var. pubens) lub synonim gatunku Sambucus racemosa. Nazwa rodzajowa pochodzi prawdopodobnie od łacińskiego słowa sambuca, będącego nazwą pewnego instrumentu muzycznego. Człon gatunkowy nazwy łacińskiej (racemosa) wziął się prawdopodobnie od słówka raceme oznaczającego grono. W Polsce można się zetknąć ze zwyczajowymi nazwami, takimi jak : kalinka, bez czerwony, bez koralowy dziki. W Ameryce opisywany gatunek znany jest jako Red Elderberry, która to nazwa wzięła się prawdopodobnie od anglosaskiego słówka „aeld” lub „eller„, oznaczającego ogień (pustych łodyg używano w charakterze „dmuchawek” do rozniecania ognia).

Występowanie

Ojczyzną bzu koralowego są obszary Europy, północnej Azji i Ameryki Północnej. Na kontynencie amerykańskim zasięg jego występowania obejmuje przeważającą część Stanów Zjednoczonych i Kanady (z wyjątkiem najdalej wysuniętej na północ części Kanady oraz środkowej i południowej części USA i Alaski). W Europie występuje w większości krajów. Naturalne siedliska tego gatunku na ogół obejmują miejsca wilgotne, ze stałym dostępem do wody. Są to najczęściej widne, liściaste i mieszane lasy oraz zarośla, brzegi zbiorników wodnych i polany leśne. Bez koralowy występuje często na obszarach wyżynnych i skalistych zboczach górskich. Na ogół rośnie pojedynczo, rzadziej w małych grupach, nie tworząc większych zbiorowisk. W Polsce możemy go spotkać jako gatunek dziko rosnący lub zdziczały głównie na południu kraju. W północnej części należy do rzadkości. Bywa także gdzieniegdzie uprawiany w parkach i ogródkach (np. w formie odmian ozdobnych).

Opis

Sambucus racemosa jest krzewem (lub rzadziej małym drzewem) o luźnym pokroju, osiągającym wysokość od 2 do 6 m. Jego pień pokrywa gładka kora ciemnobrązowej barwy, natomiast gałęzie są jasnobrązowe. Ulistnienie jest skrętoległe, liście złożone – nieparzystopierzaste, długości do 14 – 16 cm, niekiedy delikatnie owłosione od spodu (z wierzchu są gładkie). Każdy liść jest zbudowany z 5 – 7 pojedynczych, lancetowatych lub eliptycznych małych listków o ząbkowanym lub ostro piłkowanym brzegu. Na zimę liście opadają. Gatunek kwitnie w miesiącach : kwiecień – maj. Kwiaty rozwijają się na szczytach pędów. Są drobne, białe lub lekko kremowe i zebrane w kwiatostany w kształcie wydłużonej wiechy. Posiadają maleńkie, zakrzywione płatki i po 5 pręcików z żółtymi pylnikami. Wydzielają przyjemną woń. Ich zapylanie zachodzi z udziałem owadów i wiatru. Owoce bzu koralowego to niewielkie (około 0,5 cm średnicy) błyszczące jagody, kulistego kształtu i najczęściej jaskrawoczerwonej barwy, choć u niektórych odmian można się też spotkać z owocami ciemnofioletowego lub czarnego koloru (Sambucus racemosa var. melanocarpa) Każda jagoda zawiera od 3 do 5 nasion.

Bez koralowy - owoce
Bez koralowy – owoce

Zastosowanie

Bez koralowy może być uprawiany jako roślina ozdobna. Szczególnie dobrze sprawdza się w ogrodzie o charakterze naturalistycznym, bądź typu leśnego i na obszarach, gdzie próbuje się odtworzyć naturalny, zróżnicowany pod względem flory krajobraz. Jest to gatunek mało wymagający, odporny na choroby i szkodniki. Stworzono kilka bardzo dekoracyjnych odmian o interesującym wyglądzie np. ‘Lemon Lace’ czy ‘Sutherland Gold’. Warto wiedzieć, że bez koralowy jest rośliną trującą. Owoce o kuszącym wyglądzie są kwaśne i zawierają toksyczną sambunigrynę zaliczaną do glikozydów cyjanogennych. Ich spożycie wstanie surowym prowadzi do zatrucia objawiającego się nudnościami, wymiotami, biegunką i bólem głowy. Owoce poddane obróbce termicznej (niszczącej toksynę, polegającej np. na gotowaniu) są bezpieczne i można je przetwarzać na dżemy, soki, syropy czy wino. Należy pamiętać o bezwzględnej konieczności usuwania pestek, które zawierają trującą i drażniącą żywicę. W owocach stwierdzono obecność witamin z grupy B, oraz A i C. Suszone kwiaty i owoce znajdują zastosowanie w tradycyjnym ziołolecznictwie. Przygotowuje się z nich napary i odwary o działaniu moczopędnym, przeciwzapalnym i napotnym. Drewno bzu nie jest wykorzystywane na szerszą skalę, jednak było dawniej używane do wytwarzania drobnych przedmiotów potrzebnych w gospodarstwie domowym. Stosunkowo mało znane jest u nas stosowanie liści bzu koralowego w charakterze środka odstraszającego owady (praktykowane w Ameryce).

Sambucus racemosa
Sambucus racemosa

Ciekawostki

Liście, pędy i kwiaty bzu koralowego wydzielają po roztarciu nieprzyjemny zapach. Bez koralowy jest ważną częścią ekosystemów w przyrodzie – jego owoce, trujące dla ludzi, są przysmakiem leśnych zwierząt. W zimie chętnie żywią się nimi niedźwiedzie, myszy, jelenie, wiewiórki czy przedstawiciele licznych gatunków ptaków. Gatunek był szeroko wykorzystywany w lecznictwie przez rdzennych mieszkańców Ameryki Północnej. Używali oni wyciągów z kory i korzeni bzu jako środka przeczyszczającego i wymiotnego. Stosowali je także w leczeniu grypy, przeziębienia i gorączki. Liście, kora i korzenie zewnętrznie były stosowane jako leki na ropnie, czyraki i inne choroby zapalne skóry oraz (w postaci wyciągów) do nacierań w schorzeniach reumatycznych, bólach mięśni i stawów. Jako gatunek odporny na zanieczyszczenia środowiska metalami ciężkimi, bez koralowy wydaje się obiecujący np. do obsadzania hałd poprzemysłowych.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.