Bluszcz

Bluszcz przez całe wieki był symbolem trwałości, wieczności i długiego życia. I nic w tym dziwnego, wszak roślina ta odznacza się dużą wytrzymałością i wysokim stopniem zdolności przystosowawczych. Dzięki tym cechom bluszcze potrafią dożyć naprawdę sędziwego wieku. Przy tym są bardzo interesujące. Najbardziej znany gatunek – łatwo rozpoznawalny i często spotykany bluszcz pospolity był świętą rośliną druidów celtyckich, której przypisywano właściwości magiczne.

Nazwa

Rodzaj bluszcz (po łacinie Hedera) liczy kilkanaście gatunków i jest częścią rodziny araliowatych (Araliaceae). Typowym, powszechnie znanym przedstawicielem jest bluszcz pospolity (Hedera helix). Inne, nieobecne w Polsce (i w związku z tym mniej znane) to np. bluszcz chiński (Hedera sinensis) czy bluszcz japoński (Hedera rhombea). Człon rodzajowy nazwy łacińskiej (Hedera, klasycznie zapisywany także jako edera) pochodzi najprawdopodobniej z języka greckiego od słowa hédra, oznaczającego zamocowanie, siedzenie. Jest to odzwierciedlenie pnącego trybu życia rośliny i jej sposobu przytwierdzania się do podłoża. Nazwę bluszczowi pospolitemu nadał w XVIII w. Karol Linneusz, który jako człon gatunkowy podał słówko helix (zastosowane już dawniej przez Pliniusza Starszego), pochodzące od greckiego helíssein, które oznacza : owinięty, spiralny, skręcony. W Polsce w mowie potocznej gatunek jest znany jako bluszcz drzewny, bluszcz dziki, bluszcz borowy, brostan albo brzostan. Istnieją liczne podgatunki oraz około 400 odmian uprawnych bluszczu pospolitego.

Występowanie

Bluszcz pospolity jest popularnym gatunkiem w lasach większości europejskich krajów. Wyjątkiem są najbardziej wysunięte na północ i na wschód części kontynentu. W Polsce swym zasięgiem gatunek ten obejmuje obszar praktycznie całego kraju, przy czym największe zagęszczenie cechuje zachodnią i południową część, a najmniejsze północny wschód. Wynika to z faktu, iż Hedera helix jest rośliną ciepłolubną. Znacznie obficiej kwitnie i owocuje na południu Europy, np. w obszarze Morza Śródziemnego. Oprócz lasów bluszcz można u nas często spotkać w formie zdziczałej w parkach i na cmentarzach oraz w obrębie zrujnowanych budowli. Roślina dobrze czuje się w miejscach zacienionych, może więc zajmować siedliska trudniej dostępne dla innych gatunków. W czasach kolonialnych bluszcz pospolity jako roślina ozdobna trafił do Stanów Zjednoczonych. Potem zaczęto go uprawiać także w innych miejscach na świecie m. in. w Australii, Nowej Zelandii, Kanadzie, Indiach czy Brazylii. Silne zdolności przystosowawcze sprawiły, że w wielu miejscach (np. w USA) bluszcz zdziczał z ogrodów i obecnie jest uważany za gatunek inwazyjny.

Bluszcz - owoce
Bluszcz – owoce

Opis

Bluszcz jest zimozielonym krzewem o pokroju pnącza. Jego łodygi są bardzo giętkie i mogą płożyć się lub wspinać (jeśli trafią na podporę). Pomagają w tym przybyszowe korzenie czepne. Długość pędów dochodzi do 20 m. Liście są całobrzegie, ciemnozielone, błyszczące i skórzaste. Na ogół posiadają wyraźne jasnozielone żyłki. Ułożone są skrętolegle; za młodu lekko owłosione, potem stają się nagie. Ich wygląd cechuje duża różnorodność – blaszka liściowa może mieć różną wielkość, odcień i kształt. Liście na pędach płonych są 3-5 klapowane i tępo zakończone, a ich kształty przywodzą na myśl romby, gwiazdki, trójkąty czy strzałki. Liście, które wyrastają na pędach kwiatowych mają inny kształt – nie są w ogóle powcinane, lecz eliptyczne bądź jajowate. Pod samymi kwiatostanami często wyrastają liście wąskie, lancetowate na długich ogonkach. Dodatkowo pędy kwiatowe nie są płożące, lecz wzniesione. Na szczycie wytwarzają skupiska zielonkawo-białych kwiatów w formie półkulistych podbaldachów. Na całej roślinie jest ich zazwyczaj duża ilość. Bluszcz pospolity kwitnie we wrześniu – październiku, a jego owoce – jagody ciemnoniebieskiej lub czarnej barwy pojawiają się w kolejnym roku – w kwietniu i maju. Każdy owoc ma średnicę około 8 – 10 mm i zawiera od 3 do 5 maleńkich, nerkowatych nasion. Warto wiedzieć, że zakwitają dopiero egzemplarze liczące co najmniej osiem – dziesięć lat.

Bluszcz pospolity - pączki kwiatowe
Bluszcz pospolity – pączki kwiatowe
Bluszcz pospolity - owoce
Bluszcz pospolity – owoce

Zastosowanie

Bluszcz pospolity pięknie i obficie się rozrasta, a przy tym jest mało wymagający, dlatego znalazł zastosowanie w uprawie jako ozdobna roślina wspinaczkowa lub okrywowa. Szeroka gama jego form i odmian sprawia, że każdy znajdzie coś dla siebie. Przy jego pomocy można zasłonić niezbyt reprezentacyjny fragment ściany, muru, ogrodzenia czy innej powierzchni, uzyskując ciekawy wizualnie efekt. Bluszcz sprawdza się także w uprawie doniczkowej, gdzie może być prowadzony jako roślina pnąca lub zwisająca. Trzeba podkreślić, że bluszcz pospolity jest rośliną trującą. Pomimo tego jego liście (odpowiednio przygotowane) stanowią surowiec leczniczy. Zawierają one m.in. alkaloidy, garbniki, flawonoidy kwasy organiczne i żywice, i wykazują działanie : napotne, przeciwobrzękowe, przeciwzapalne, przeciwbólowe, rozkurczowe i wykrztuśne. Napar z liści stosuje się w nieżytach dróg oddechowych, schorzeniach pęcherzyka żółciowego i atakach kamicy żółciowej, chorobach reumatycznych, dnie moczanowej i przewlekłym kaszlu. Papka z liści bluszczu stosowana zewnętrznie jest zalecana w bólach reumatycznych i nerwobólach, a kąpiele z dodatkiem naparu z liści pomagają w stanach zapalnych skóry, pokrzywce czy odmrożeniach. Z uwagi na trujące właściwości nie zaleca się samodzielnych prób leczenia bluszczem – należy raczej skonsultować się z fitoterapeutą. Wyjątkiem są bezpieczne nawet dla dzieci i dostępne w aptekach gotowe preparaty – syropy z ekstraktem z bluszczu służące do zwalczania kaszlu.

Bluszcz – symbolika

Siła i ekspansywność bluszczu przez wieki przemawiały do ludzkiej wyobraźni, czyniąc z rośliny symbol wytrwałości, stałości i wierności. Widać to było już w starożytności. Mityczny, grecki bóg wina – Dionizos często był przedstawiany w wieńcu z bluszczu, który był atrybutem nieśmiertelności. U starożytnych Rzymian (którzy uważali, że roślina chroni przed skutkami nadmiernego spożywania alkoholu) bluszcz zdobił głowę boga Bachusa. Rzymianie uważali bluszcz za symbol mądrości i inteligencji i wręczali go poetom, natomiast starożytni Grecy, którzy widzieli w nim symbol siły – dekorowali nim zwycięskich sportowców. Druidzi celtyccy wykorzystywali gałązki bluszczu w swoich rytuałach. W średniowiecznej Anglii obrośnięte bluszczem słupy i dachy często wskazywały na gospodę, gdzie podawano mocne trunki. Bluszcz przeniknął także do symboliki chrześcijańskiej – jego motywy do dziś można spotkać w wielu średniowiecznych katedrach. Tendencja bluszczu do otaczania podpór i silnego oplatania innych roślin budzi skojarzenie z emocjonalnym przywiązaniem, szukaniem oparcia i – myśląc dalej – potrzebą zjednoczenia. To sprawiło, że bluszcz urósł do rangi symbolu wiernej i stałej miłości oraz nierozerwalności związku dwojga ludzi. Jako roślina długowieczna i zimozielona oraz odporna na warunki środowiska bluszcz stał się symbolem wieczności i nieśmiertelności. Z bluszczem wiążą się także dawne przesądy i zabobony. Przykładowo noszenie bluszczu przy sobie przez młode kobiety miało sprzyjać szybkiemu znalezieniu męża, a trzymanie bluszczu w domu służyło odpędzeniu złych mocy.

Ciekawostki

Bluszcz pospolity występujący na stanowiskach naturalnych był do 2014 r. rośliną prawnie chronioną w Polsce, przy czym przez lata zmieniał się status tej ochrony (w 1995 r. ochronę ograniczono do okazów kwitnących, a w 2004 r. ochronę ścisłą zamieniono na częściową). Bluszcz pospolity jest rośliną długowieczną – w sprzyjających warunkach potrafi żyć nawet kilkaset lat. Zaskoczeniem może być zapach kwiatów, który przypomina woń padliny i w związku z tym przyciąga muchy. Bluszcz pospolity rosnący na najdalszych stanowiskach północnych (np. w Szwecji) nie posiada zdolności kwitnienia i rozmnaża się wyłącznie w sposób wegetatywny. Nie wszyscy też mają świadomość, iż gęstwina pędów i liści bluszczu w mieszkaniu jest częstym schronieniem dla pająków.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.