Bonsai

Większość osób kojarzy bonsai z miniaturowymi drzewkami rosnącymi w płaskich donicach. I całkiem słusznie. Ale bonsai to nie tylko ciekawie ukształtowana, pełna uroku roślina. W Japonii to ważny i głęboko zakorzeniony element kultury i sztuki o swoistej wymowie symbolicznej. Każda roślina jest niepowtarzalna, a stworzenie prawdziwego bonsai wymaga cierpliwości i wytrwałości oraz odpowiedniego wyczucia. Tradycja bonsai jest bardzo stara. Jej początki sięgają czasów panowania chińskiej dynastii Song (lata 960-1280), a jej właściwy rozwój i rozkwit nastąpił nieco później już w innym kraju – w Japonii. W Europie sztuka miniaturowych drzewek zadebiutowała pod koniec XIX w., a po II wojnie światowej zaczęła zyskiwać popularność na szerszą skalę.

Czym jest sztuka bonsai ?

Sam wyraz bonsai powstał z połączenia dwóch japońskich słów : bon (czyli taca, misa) i sai (czyli sadzić) i jest tłumaczony jako „roślina w naczyniu”. W określeniu tym zawiera się sedno tego niezwykle oryginalnego sposobu uprawy. Sztuka bonsai polega bowiem na umiejętnej hodowli miniaturowego drzewka w naczyniu, tak by odzwierciedlało ono roślinę rosnącą w naturze. Największym wyzwaniem jest dla hodowcy uzyskanie efektu równowagi i naturalności. W przypadku bonsai roślina z wybranym dla niej naczyniem musi tworzyć harmonijną całość; oba elementy kompozycji są równie ważne, a ich wybór nieprzypadkowy. Sam proces tworzenia bonsai nie jest zbyt skomplikowany. Znajomość  kilku podstawowych zasad i nieco wytrwałości teoretycznie powinno wystarczyć do wyhodowania własnego egzemplarza. Cała sztuka polega na tym, aby efekt naszych starań posiadał własną „duszę”, niósł w sobie harmonię, odzwierciedlał piękno i naturalność dziko rosnącego drzewa. Służą temu cierpliwe zabiegi miniaturyzacji oraz wykorzystanie walorów samej rośliny np. ciekawie ukształtowanego pnia, drobnych liści, efektownych kwiatów czy owoców.

Badacze uważają, że pierwsze bonsai trafiło z Chin do Japonii około 800 lat temu za sprawą buddyjskich mnichów. Początkowo pielęgnacją miniaturowych drzewek zajmowali się wyłącznie wykształceni arystokraci, jednak z czasem sztuka doskonalenia bonsai przeniknęła także do innych warstw społecznych. W Japonii uprawa takich drzewek urosła do rangi prawdziwej sztuki, a najpiękniejsze okazy osiągają obecnie zawrotne ceny. Wyhodowanie wartościowego bonsai wymaga od hodowcy kunsztu, wysublimowanego poczucia estetyki oraz dużych pokładów cierpliwości. Warto wspomnieć, że podczas gdy w Japonii bonsai jest ważnym elementem dziedzictwa kulturowego i dziełem sztuki, w innych krajach jest traktowane niemal wyłącznie jako egzotyczny element dekoracyjny.

Rodzaje bonsai

W zasadzie nie ma ograniczeń jeśli chodzi o gatunki, które mogą zostać wykorzystane do hodowli bonsai, pod warunkiem że będą to rośliny przynajmniej częściowo drewniejące, tak by była możliwość wystylizowania ich do formy „drzewka”. Poszczególne okazy różnią się między sobą formą, kształtem i wielkością. Mamy bonsai z drzew liściastych i iglastych, owocowych i ozdobnych, krzewów i półkrzewów. Najmniejsze (które noszą miano mame bonsai) osiągają do kilkunastu – kilkudziesięciu cm, a największe mają nawet ponad 1 m wysokości. Z reguły czym starsza jest roślina, tym bardziej przypomina rosnące w naturze drzewo, dlatego sztuka bonsai wymaga dużej cierpliwości – pierwsze efekty kształtowania obserwuje się dopiero po kilku latach. Większość drzewek sadzi się pojedynczo, ale interesujące efekty daje też grupa roślin uprawianych w jednym pojemniku.

Style bonsai

Inspiracji do uzyskania właściwego kształtu drzewka warto szukać w naturze, przyglądając się, jaki wygląd przybierają różne gatunki w warunkach, w których przyszło im rosnąć. Podstawowe style stworzyli Japończycy. W ich kraju bonsai to element wielowiekowej tradycji i zarazem dzieło sztuki, a jego wygląd ma wymowę symboliczną. W przypadku europejskich hodowców widać  wypracowane własne metody kształtowania i nieco inne spojrzenie na tą dziedzinę. Dlatego różnice pomiędzy drzewkiem pochodzącym z Dalekiego Wschodu, a tym które wyrosło w innych częściach świata są dla znawców tematyki bonsai bardzo wyraźne. W Japonii znanych jest ponad 30 różnych stylów według których można kształtować bonsai. Około dziesięciu z nich trafiło na zachód Starego Kontynentu. Oto kilka przykładów :

Styl wyprostowany regularny (regularny pionowy)

Styl ten (zgodnie z nazwą) cechuje się dużą regularnością i jak żaden inny wymaga zachowania równowagi w wyglądzie drzewka. Bonsai ukształtowane w tym stylu jest silnie ukorzenione i posiada pień o solidnej podstawie, zwężający się stopniowo ku górze. Powinien on być prosty, z dopuszczalnymi jedynie niewielkimi wygięciami. Jedna trzecia pnia w dolnej części jest odsłonięta (całkowicie pozbawiona konarów). Poszczególne gałęzie rozmieszczone są symetrycznie po obu stronach pnia i mają po kilka wydatnych załamań. Czym wyżej położone konary, tym cieńsze, krótsze i mniej rozgałęzione. Uzyskanie takiego efektu wbrew pozorom nie jest łatwe, dlatego styl wyprostowany regularny nie jest polecany osobom początkującym. Przykładowe gatunki, które ładnie prezentują się w tym stylu to sosna zwyczajna i cedr japoński.

Styl wyprostowany nieregularny

Jest to łatwiejsza odmiana wyżej omówionego stylu. W tym przypadku pień pozostaje prosty i pionowo wzniesiony, ale dopuszcza się jego liczne załamania, które ku górze stają się coraz łagodniejsze. Gałęziom pozwala się pozostać w naturalnym, bardziej nieregularnym układzie. Korona znajduje się nieco powyżej optycznego środka ciężkości bonsai i może być bardziej wysunięta w jedną stronę. Sylwetka drzewka przypomina trójkąt o nierównych bokach. Drzewko powinno wyrastać mniej więcej w jednej trzeciej odległości od brzegu doniczki. Styl ten pasuje do licznych gatunków drzew liściastych (jak grab, buk, klon czy dąb).

Styl kaskadowy

Jest to bardzo oryginalny styl, polecany szczególnie do gatunków iglastych. Pień drzewa jest łukowato wygięty, a korona i gałęzie zwieszają się w bok i ku dołowi, wystając poza krawędź naczynia. Konary i liście bonsai tworzą żywą „kaskadę”. Drzewko wygląda jakby było poddawane długotrwałemu działaniu silnego wiatru. Styl ten należy do trudniejszych, ale za to bardzo efektownych, szczególnie gdy dolne gałęzie znajdują się poniżej dna naczynia. Niezbędny jest w jego przypadku pojemnik o dużej głębokości, którego ciężar zrównoważy masę drzewka. Średnica doniczki powinna być 5 razy większa od średnicy pnia, a drzewko należy posadzić na środku.

Bonsai w postaci grupy drzewek

W tym przypadku najczęściej po prostu sadzi się kilka drzew obok siebie w większej, płaskiej donicy. Wrażenie naturalności zostanie zachowane jeśli do stworzenia kompozycji w tym stylu użyte zostaną osobniki tego samego gatunku. Można wówczas uzyskać efekt zagajnika lub małego „lasu”. W przypadku tego stylu mniej liczą się indywidualne cechy poszczególnych drzewek, a bardziej – ogólny wyraz i kształt kompozycji. Za grupę drzewek uznaje się co najmniej 3 egzemplarze. W przypadku gdy jest ich mniej niż 10, ogólna liczba powinna być nieparzysta. Warto postarać się o drzewka różniące się nieco wyglądem – grubością pnia czy wielkością. 

Drzewko na skale

To także styl trudniejszy, przeznaczony dla bardziej doświadczonych i ambitniejszych hodowców. Pojawia się tu bowiem dodatkowy element w postaci odpowiedniego kamienia, który będzie imitował skałę. Musi on zapewnić roślinie solidne, stabilne podparcie nie odbierając naturalności całej kompozycji. Najlepiej, żeby miał powierzchnię chropowatą albo z głębokimi żłobieniami. Warto wiedzieć, że nie każdy gatunek nadaje się do kształtowania w tym stylu. Wybrane drzewko musi posiadać łatwo rosnące i zrastające się, solidne korzenie. Takie znajdziemy np. u buka, klonu czy jałowca. Egzemplarz, który chcemy przeznaczyć do uprawy w takim stylu musi mieć dobrze wykształcone, długie korzenie, które obejmą wybraną dla niego „skałę”. Pod nią musi się znaleźć odpowiednia ilość ziemi, z której roślina będzie mogła czerpać wodę i składniki odżywcze.

Naczynie do bonsai

W przypadku dojrzałych drzew obowiązuje zasada, zgodnie z którą głębokość doniczki powinna być mniej więcej równa średnicy pnia, a szerokość naczynia – czterokrotnie większa. Młode drzewka nie podlegają takim restrykcjom, ponieważ dopiero rosną i rozwijają się, a ich kształtowanie jest na etapie początkowym. W ich przypadku doniczka musi zapewnić przede wszystkim warunki do zdrowego życia, natomiast wygląd jest sprawą drugorzędną. Wybór właściwego naczynia (nie tylko odpowiedniej wielkości, ale także faktury, tworzywa czy koloru) nie jest łatwy ani oczywisty. Funkcję donicy dla bonsai mogą pełnić np. : okrągłe lub owalne płaskie tace, sześciokątne miseczki, kwadratowe czy prostokątne niewysokie doniczki. Najlepiej aby były to naczynia z dobrej jakości ceramiki. Japońskie bonsai najczęściej rosną w niepowlekanych doniczkach w kolorze „zgaszonego” brązu, naturalnej, ciemnej zieleni, szarości, czerwieni lub „brudnego” niebieskiego. Jeśli są powlekane to raczej tylko z zewnątrz. Rzadkością są doniczki kremowe, białe czy zdobione we wzory (chociaż tego typu naczynia mogą ładnie komponować się z roślinami kwitnącymi). Bardzo ważne jest, aby w doniczce dało się umieścić drenaż, a w dnie znajdowały się otwory odpływowe. Generalnie gatunki iglaste najlepiej prezentują się w niepowlekanych, szarych, zielonych lub ciemnobrązowych naczyniach, natomiast drzewa liściaste dobrze wyglądają w doniczkach czerwonych, zielonych i niebieskich.

Zasady uprawy bonsai

Naczelna zasada głosi, że drzewko bonsai musi mieć zapewnione warunki zbliżone do tych, które ma w naturze. Jest to sprawa kluczowa, ponieważ zdecydowana większość gatunków wykorzystywanych jako materiał na bonsai to drzewa i krzewy rosnące w klimacie umiarkowanym, które podlegają cyklicznym zmianom związanym z kolejnymi porami roku. Aby więc dobrze pielęgnować dany okaz w doniczce trzeba mieć świadomość, w jakich warunkach przedstawiciele jego gatunku bytują w naturze (i postarać się by zostały one zachowane w uprawie). Do trzymania w pomieszczeniach nadają się wyłącznie bonsai z gatunków tropikalnych; pozostałe powinny przebywać na dworze – w ogrodzie, na tarasie czy balkonie. Dzięki temu mogą na jesieni zrzucić liście, następnie przejść w stan odpoczynku zimowego, wiosną wypuścić świeże pędy, a latem cieszyć oko pełnią ulistnienia. Trzeba przy tym podkreślić, że prawidłowo ukształtowane bonsai może wyglądać zachwycająco o każdej porze roku.

W naturze drzewo wykazuje równowagę pomiędzy wielkością części nadziemnej i podziemnej. Równowaga ta pozwala mu przetrwać trudne warunki, a nawet (w razie częściowych zniszczeń pnia czy gałęzi) odrodzić się z korzeni. W przypadku bonsai ilość korzeni w stosunku wielkości części nadziemnej jest znacząco zredukowana. To sprawia, że roślina, która w naturze jest silnym drzewem, jako bonsai staje się delikatna i mało odporna na niekorzystne warunki. Bardzo istotny jest więc właściwy dobór miejsca, w którym drzewko bez przeszkód będzie rosło i naczynia, w którym będzie się dobrze czuło. W uprawie bonsai trzeba się także wykazać dużym wyczuciem jeśli chodzi o takie zabiegi jak podlewanie, przycinanie, nawożenie czy przesadzanie.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.