Chaber bławatek

Chaber bławatek (Centaurea cyanus)

Chaber bławatek to jeden z najbardziej znanych chwastów w uprawach zbożowych. Dawniej był bardzo powszechny, ale obecnie (z powodu masowego stosowania herbicydów) jest coraz rzadziej spotykany. I choć bywa uciążliwy dla rolników, nie można odmówić wdzięku, a jego żywo niebieskie kwiaty pięknie prezentują się na polach. Nic więc dziwnego, że w ostatnich latach wyraźnie wzrosło zainteresowanie bławatkiem jako rośliną ozdobną. Mało osób wie, że chaber ma też właściwości lecznicze… Przyjrzyjmy mu się bliżej.

Nazwa

Chaber bławatek (po łac. Centaurea cyanus) jest jednym z około 500 gatunków w rodzaju chaber, który z kolei jest częścią bardzo dużej rodziny astrowatych (Asteraceae), dawniej nazywanych złożonymi. Słówko cyanus oznacza cyjan czyli jeden z odcieni koloru niebieskiego (w nawiązaniu do barwy kwiatów), natomiast nazwa rodzaju pochodzi od greckiego wyrazu kentauros czyli centaur. Często obecny na naszych polach chaber bławatek doczekał się licznych nazw ludowych, które w wielu przypadkach nawiązują do niebieskiego koloru jego kwiatów. Gatunek jest np. znany jako : modrak, modrokwiat, błękitny kwiat, błachat, bławatnik, chaber łąkowy, modrzeniec, modrzeńczyk, wawer, włoszek, wasilek czy wołoszka. Często jest też nazywany (po prostu) bławatkiem.

Chaber bławatek

Występowanie

Za ojczyznę chabra bławatka uważa się tereny kontynentu europejskiego położone w strefie klimatycznej umiarkowanej. Gatunek naturalizował się w Ameryce Północnej (tereny USA oraz południe Kanady) i części Australii jako uciekinier z ogrodów. Jest to jeden z najbardziej typowych chwastów pól uprawnych, zwłaszcza upraw zbożowych (pszenica, jęczmień, żyto, owies, kukurydza). Wynika to z faktu, iż jego drobne nasiona stanowią częste zanieczyszczenie zbóż wysiewanych na polach. Oprócz tego bławatka można spotkać na miedzach, nieużytkach, łąkach i przydrożach. Niegdyś powszechny – obecnie z powodu masowego stosowania herbicydów jest to coraz mniej spotykany gatunek. W wielu miejscach w Europie już stał się rzadkością w swoim naturalnym środowisku.

Chaber bławatek w polu

Opis

Chaber bławatek to roślina o nieco eterycznym wyglądzie. Wrażeniu temu sprzyjają cienkie i słabo ulistnione łodygi oraz charakterystyczne, delikatne i pełne wdzięku niebieskie kwiaty. Jest to gatunek jednoroczny (lub rzadziej dwuletni). Osiąga maksymalnie do 1 m wysokości. Łodyga chabru jest wzniesiona i rozgałęziona, szarozielonej barwy. Na szczytach rozgałęzień wyrastają koszyczki kwiatowe. Liście są równowąsko-lancetowate długości 1 – 4 cm; wyrastają naprzeciwlegle. Dolne liście są zazwyczaj pierzastodzielne i osadzone na ogonkach, a górne są siedzące. Kwiaty są zbudowane podobnie jak u innych gatunków z rodziny astrowatych. Koszyczki kwiatowe mają średnicę 2-3 cm. Kwiaty brzeżne są znacznie większe, mają charakterystyczny kształt i ciemnoniebieską lub błękitną barwę, a kwiaty środkowe są mniejsze i fioletowe. Roślina kwitnie w miesiącach czerwiec – wrzesień i jest zapylana przez owady (motyle, pszczoły, muchy). Po zapyleniu powstaje owoc – niełupka długości 3 mm zaopatrzona w krótki (około 1 mm) puch kielichowy. Owoce są przenoszone przez wiatr, a po opadnięciu na ziemię – przez mrówki (myrmekochoria). Nasiona dojrzewają od sierpnia do października i są pokarmem dla ptaków.

Chaber bławatek – odmiana ozdobna

Zastosowanie

Choć chaber bławatek jest częstym chwastem, niechętnie widzianym na polach uprawnych, nie jest pozbawiony wartości dla człowieka. Roślinę wykorzystuje się w medycynie tradycyjnej – dla celów leczniczych pozyskuje się brzeżne kwiaty koszyczka (Flos Cyani). Są one bogate w garbniki, flawonoidy, glikozydy antocyjanowe (np. pelargonidynę), cukry, gorycze, śluzy oraz sole mineralne (z dużą zawartością manganu i potasu). Surowiec wykazuje działanie : antybakteryjne, silnie moczopędne, żółciotwórcze i żółciopędne, przeciwzapalne, przeciwalergiczne i wzmacniające. Napar z kwiatów może być stosowany w stanach zapalnych nerek, skąpomoczu, dolegliwościach ze strony wątroby oraz zaburzeniach przemiany materii. Medycyna tradycyjna zaleca także kąpiele z dodatkiem naparu z kwiatów w leczeniu grzybic i niewielkich zmian skórnych o charakterze zapalnym.

Chabry na łące kwietnej

Chaber bławatek jest uprawiany w ogrodach ze względu na walory ozdobne. Jest też częstym składnikiem mieszanek nasion służących do otrzymania modnych ostatnio łąk kwietnych. Wyhodowano liczne odmiany bławatka o kwiatach w całej gamie barw i ich odcieni : białych, różowych, niebieskich, fioletowych, bordowych. Roślina lubi miejsca jasne, słoneczne lub w półcieniu. Jest łatwa w uprawie, nie wymaga nawożenia, może przetrwać okresową suszę. Nie toleruje jednak cienia. Wystarczające są dla niej średniej jakości przepuszczalne gleby. Chabry bławatki mogą być sadzone w pojemnikach i służyć jako kwiat cięty. Gatunek wybitnie „lubi” gleby o małej zawartości wapnia. Jest nawet rośliną wskaźnikową pod tym względem.

Chaber bławatek – odmiana ozdobna

Ciekawostki

Brzeżne kwiaty bławatka są jadalne. Mogą być np. ciekawym dodatkiem do sałatek czy surówek albo piękną, a zarazem jadalną dekoracją ciast i deserów. Wysuszone kwiaty chabru są częstym składnikiem mieszanek herbacianych. Wykorzystuje się je także do otrzymywania jadalnego niebieskiego barwnika (cyjaniny), użytecznego w przemyśle spożywczym np. cukierniczym. Opisywany gatunek jest kwiatem narodowym Estonii, a dawniej był również jednym z ważnych symboli narodowych w Niemczech. Przez wieki inspirował wielu artystów, dlatego motyw bławatka możemy odnaleźć na licznych dziełach malarskich, w rysunku i grafice. W niektórych źródłach można znaleźć wzmiankę o tym, że wodny wyciąg z kwiatów bywa stosowany w formie kompresu jako lek na zmęczone oczy, ale uwaga – jego skuteczność dotyczy przede wszystkim tych o niebieskich tęczówkach…

Chaber bławatek – odmiana ozdobna
Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.