Chmiel

Chmiel zwyczajny (Humulus lupulus)
Chmiel zwyczajny (Humulus lupulus)

Chmiel zwyczajny to roślina, która dzięki specyficznym właściwościom zrobiła prawdziwą karierę i jest znana niemal na całym świecie. Dziś mało kto potrafi sobie wyobrazić piwo bez charakterystycznej goryczki, mającej swoje źródło w dodatku szyszek chmielowych. A przecież swą dużą popularność gatunek zawdzięcza także zastosowaniu w ziołolecznictwie. Warto przyjrzeć się tej cennej, oryginalnej roślinie, i dowiedzieć się co zadecydowało o jej wielkim sukcesie.

Nazwa

Najbardziej znanym przedstawicielem rodzaju chmiel (łac. Humulus) jest chmiel zwyczajny (Humulus lupulus). Cały rodzaj jest niewielki – liczy (według różnych klasyfikacji) od 3 do 5 gatunków, wśród których, oprócz chmielu zwyczajnego, warto wymienić : Humulus japonicus i Humulus yunnanensis. Rośliny należą do rodziny konopiowatych (Cannabaceae). Człon rodzajowy nazwy wziął się prawdopodobnie od starosłowiańskiego słowa chmele. Nazwa gatunkowa chmielu zwyczajnego (lupulus) pochodzi od łacińskiego słowa lupus, czyli wilk. Jest to nawiązanie do czasów starożytnych, gdy chmiel nazywano „małym wilkiem” ze względu na jego ekspansywność i podstępne oplatanie innych roślin (uważano go za roślinę obdarzoną wyjątkową siłą i skłonną do „agresywnego” działania).

Występowanie

Rośliny z rodzaju chmiel występują naturalnie na półkuli północnej, głównie w strefie klimatu umiarkowanego. Ojczyzną chmielu zwyczajnego są najprawdopodobniej obszary Europy Południowej (Bałkany), Bliski Wschód i Ameryka Północna. Stamtąd gatunek rozprzestrzenił się na znaczne odległości i obecnie jest bardzo rozpowszechniony na kontynencie europejskim, w Azji i Ameryce Północnej. Rośnie dziko w miejscach wilgotnych – głównie w lasach, nad brzegami wód i w zaroślach. W Polsce w stanie naturalnym jest pospolity na obszarze całego kraju, a od XI w. jest obecny również w uprawie. Największym producentem chmielu są Stany Zjednoczone, na drugim miejscu plasują się Niemcy. Znacznej wielkości pola uprawne znajdują się także w Czechach, Polsce i Słowenii oraz Wielkiej Brytanii i Australii.

Dziko rosnący chmiel zwyczajny
Dziko rosnący chmiel zwyczajny

Opis

Chmiel zwyczajny jest byliną o pokroju pnącza, dorastającą przeważnie do około 4 – 6 m (maksymalnie 8 -10 m). Posiada rozbudowany, silny system korzeniowy. Dzięki szorstkim włoskom haczykowato zagiętym ku dołowi może się wspinać i mocować na podporach. Łodygi chmielu są cienkie, kanciaste, wijące się. Liście są dość duże (10-15 cm długości), ułożone skrętolegle, dłoniasto-klapowane, z wierzchu gładkie, a pod spodem owłosione. Blaszka liściowa jest szorstka w dotyku, soczyście zielona, brzegi grubo ząbkowane. Chmiel zwyczajny jest gatunkiem dwupiennym, co oznacza iż na danej roślinie powstają tylko kwiaty męskie lub tylko żeńskie. W zapylaniu bierze udział wiatr. Kwiaty męskie są pięciokrotne, drobne i zielonkawe. Tworzą licznie rozgałęzione kwiatostany typu wiecha. Kwiaty żeńskie są jasnozielone, zebrane w kwiatostany w kształcie kłosów. Owoce to maleńkie (około 2 mm) orzeszki, umieszczone wewnątrz owocostanów, które mają formę jasnozielonych szyszek. Choć opisywany gatunek jest wieloletni, części nadziemne nie są w stanie przetrwać zimy i roślina odradza się na wiosnę z podziemnego kłącza.

Humulus lupulus 'Aureus"
Humulus lupulus ‚Aureus”

Zastosowanie

Chmiel jest uprawiany na skalę przemysłową. Pozyskuje się z niego szyszki, będące żeńskimi, niezapylonymi kwiatostanami, które stanowią przyprawę cenioną w produkcji piwa. Plantacje chmielu zwyczajnego wymagają dużych powierzchni i zainstalowania mocnych podpór, ponieważ roślina silnie się rozrasta. Ta wysoka ekspansywność powoduje, że choć pnącze to posiada duże walory dekoracyjne i praktycznie nie wymaga żadnej pielęgnacji, jest raczej nieczęsto sadzone w ogrodach. Chmiel można jednak uznać za roślinę ozdobną, zwłaszcza że istnieją specjalne odmiany o typowo dekoracyjnym przeznaczeniu. Młode pędy chmielu zwyczajnego są jadalne i mogą być wykorzystywane jako warzywo (np. w Belgii popularnością cieszy się sałatka na bazie młodych pędów chmielu). Gatunek ma też zastosowanie w perfumiarstwie. Bardzo ważne jest wykorzystanie w ziołolecznictwie. Surowcami leczniczymi są : szyszki chmielu (Strobilli Lupuli) oraz lupulina (Lupulinum), która jest pomarańczową, lepką substancją powstałą z włosków gruczołowych obsypujących się z szyszek.

Wykorzystanie chmielu zwyczajnego w medycynie

1. Jednymi z najwcześniej poznanych były właściwości sedatywne chmielu. Roślina jest do dziś częstym składnikiem preparatów (głównie złożonych) o działaniu wyciszającym, uspokajającym i ułatwiających zasypianie w postaci preparatów doustnych (nalewki, tabletki, syropy). Ma też zastosowanie w aromaterapii.
2. W roślinie obecne są związki o charakterze fitoestrogenów, które mogą być przydatne w łagodzeniu objawów menopauzy.
3. Od dawna jest stosowany w problemach przewodu pokarmowego i niestrawności (dzięki zawartości substancji goryczkowych pobudza wydzielanie kwasu solnego i śliny, a także powoduje zwiększenie apetytu).
4. Chmiel zawiera związki będące silnymi przeciwutleniaczami (np. ksantohumol), które chronią komórki przed stresem oksydacyjnym i potencjalnie wydają się pomocne przy wspieraniu odporności, terapii chorób układu sercowo-naczyniowego i cukrzycy. Wykazano także przeciwnowotworowe działanie wyciągów z chmielu, dające nadzieję na jego jeszcze szersze wykorzystanie.
5. Wyciągi z rośliny mają właściwości moczopędne i przeciwbakteryjne.
6. Zewnętrznie chmiel może być stosowany jako składnik mieszanek do płukania włosów, które mają za zadanie normalizację funkcjonowania skóry głowy (chmiel wzmacnia włosy i nadaje im połysk oraz przeciwdziała łupieżowi).

Chmiel zwyczajny - liście
Chmiel zwyczajny – liście

Nieco historii…

Właściwości chmielu zwyczajnego znano i wykorzystywano już w starożytności. Młode pędy tej rośliny spożywano jako warzywo oraz używano do produkcji brązowego barwnika. Chmiel był także ważną rośliną włóknodajną. Z jego właściwości leczniczych czerpali rdzenni mieszkańcy Ameryki Północnej, którzy stosowali go jako środek uspokajający, przeciwzapalny i przeciwbólowy. W łagodzeniu napięcia i problemach z zasypianiem stosowano go także na przestrzeni wieków w wielu krajach europejskich i w Azji (Indie, Chiny). Piwo z dodatkiem chmielu jako pierwsi zaczęli prawdopodobnie wytwarzać niemieccy mnisi w epoce średniowiecza (IX w.). Zauważyli oni konserwujący wpływ rośliny na złocisty trunek. Jednak rozpoczęta przez nich praktyka rozpowszechniała się bardzo powoli. Do piwa dodawano inne rośliny (takie jak woskownica europejska) lub mieszanki ziół (w skład których wchodziły np. jałowiec, bagno zwyczajne, wrzos, mniszek lekarski czy bylica piołun) i musiało minąć wiele wieków nim browarnicy i piwosze przekonali się do charakterystycznego, niosącego goryczkę smaku i niepowtarzalnego aromatu piwa chmielowego…

Ciekawostki

Pędy chmielu zawsze wiją się w prawą stronę. Na plantacjach spotkamy wyłącznie osobniki żeńskie chmielu, na których zawiązują się szyszki. Męskie osobniki są niepożądane, bo już pojedyncza roślina potrafi zapylić wiele kwiatów żeńskich i przeszkodzić w otrzymaniu odpowiedniej jakości szyszek. Rośliny uprawne należy umiejętnie przycinać, bo im więcej rozgałęzionych pędów, tym mniej zawiązuje się szyszek. Istnieje bardzo wiele odmian uprawnych chmielu zwyczajnego, dostarczających surowców o zróżnicowanym aromacie i różnych walorach smakowych. Polska jest znaczącym na świecie producentem chmielu, i co za tym idzie – piwa. Największe plantacje znajdują się w naszym kraju na Lubelszczyźnie. We współczesnym browarnictwie powszechnie wykorzystuje się otrzymywany z szyszek granulat – dodawanie samych, nieprzetworzonych szyszek należy obecnie do rzadkości. Chmiel zawiera kwasy o hydrofobowym charakterze, które nadają stabilność piwnej piance. Dawniej mocne odwary z chmielu podawano zwierzętom hodowlanym, aby osłabić ich popęd płciowy. Nie wszyscy wiedzą, iż podobne działanie wyciągi z chmielu wykazują wobec ludzi…

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.