Cis pospolity

Cis pospolity (Taxus baccata
Cis pospolity (Taxus baccata)

Cis pospolity to jedyny gatunek cisa występujący w naturalnej florze Polski. Jest to roślina bardzo nietypowa jak na drzewo iglaste – próżno szukać na nim szyszek. Wykształca natomiast mięsiste, żywoczerwone osnówki otaczające nasiona. Ich wygląd jest bardzo charakterystyczny, dlatego z łatwością można odróżnić cis od innych gatunków. Roślina jest znana przede wszystkim jako ozdoba ogrodów i parków. Ale otacza ją także zła sława… Poza osnówką wszystkie części cisu zawierają silnie toksyczne substancje i mogą być śmiertelnie trujące.

Nazwa

Cis pospolity, znany także jako cis europejski lub cis angielski, nosi łacińskie miano Taxus baccata. Po raz pierwszy został opisany w literaturze naukowej przez Karola Linneusza w 1753 r. w jego największym dziele, zatytułowanym Species Plantarum. Badacz jest także autorem nazwy łacińskiej gatunku. Cis pospolity jest najbardziej znanym przedstawicielem rodzaju cis (liczącego zaledwie 8 gatunków) oraz częścią rodziny cisowatych (Taxaceae). Warto wspomnieć, że poszczególne gatunki są mało zróżnicowane i bardzo do siebie podobne, dlatego niektórzy botanicy zajmujący się systematyką nie uważają ich za odrębne jednostki taksonomiczne, a jedynie – podgatunki cisa pospolitego.

Występowanie

Zasięg naturalnego występowania cisu pospolitego obejmuje stosunkowo duży obszar. Zajmuje on prawie całą Europę, zachodnią część Azji i północ Afryki (Maroko, Algieria). W Europie północna granica zasięgu tego gatunku przebiega w Skandynawii, a wschodnia dochodzi aż do Kaukazu i północnej części Iranu. W południowej części kontynentu cis pospolity występuje na terenie Włoch, Grecji i Półwyspie Iberyjskim oraz w południowej części Turcji. Cis pospolity rośnie głównie na obszarach górskich i wyżynnych, rzadziej na nizinach. W Polsce można spotkać dziko rosnący cis pospolity w zachodniej, południowej i północnej części kraju (Małopolska, Śląsk, Podkarpacie, Pojezierze Pomorskie, Góry Świętokrzyskie, Tatry, Pieniny). Dokładne określenie naturalnego zasięgu jest trudne ponieważ sporo jest osobników zdziczałych. Cis najlepiej czuje się w miejscach o klimacie łagodnym i dość wilgotnym. Rzadko tworzy lite drzewostany – najczęściej występuje jako jeden ze składników podszytu i dolnego piętra w lasach liściastych i mieszanych.

Opis

Cis pospolity to roślina iglasta. Starsze egzemplarze mają pokrój drzewa, młodsze – ze względu na duży stopień rozgałęzienia i (częste) wykształcanie wielu pni – mają wygląd krzewu. Rośliny zwykle dorastają do około 15 m chociaż zdarzają się też okazy dwudziestokilkumetrowe. Kora jest szaro-czerwona, łuszcząca się cienkimi płatami. Igły cisu są ciemnozielone, miękkie, długości 2-3 cm i szerokości 3 mm, równowąskiego kształtu. Ułożone są na pędzie skrętolegle. Nie są kłujące i nie posiadają zapachu, ponieważ są pozbawione przewodów żywicznych. Dolna strona igły jest jaśniejsza i matowa; górna – ciemniejsza i błyszcząca. Trwałość igieł wynosi od 3 do 8 lat. Cis jest rośliną rozdzielnopłciową, dwupienną. Kwitnie w marcu – kwietniu. Żeńskie kwiaty są maleńkie (do 2 mm długości), jajowatego kształtu, przytwierdzone pojedynczo lub po dwa na spodniej stronie pędu. Kwiaty męskie mają postać drobnych, żółtozielonych kuleczek, zebranych po około 20 do 30 sztuk na szczytach pędów. Po zapyleniu zawiązują się jasnobrązowe, jajowatego kształtu nasiona o średnicy około 5 mm. Są one ukryte w mięsistej osnówce o jaskrawoczerwonej barwie i kubkowatym kształcie. Jest to tzw. nibyjagoda. Osnówka dojrzewając zmienia barwę z zielonej na czerwoną. Igły oraz nasiona w osnówkach utrzymują się na roślinie przez całą zimę. Największy udział w rozsiewaniu nasion cisu mają ptaki.

Cis pospolity
Cis pospolity

Zastosowanie

Cis pospolity jest rośliną długowieczną, mało wymagającą, mrozoodporną i bardzo dekoracyjną. Dlatego jest chętnie sadzony w parkach i ogrodach. Ma gęsty, zwarty pokrój i daje się łatwo formować, dlatego może służyć jako żywopłot albo do tworzenia ogrodowych rzeźb. Trzeba jednak uzbroić się w cierpliwość – cis rośnie bardzo powoli. Poza tym ma dość duże wymagania odnośnie podłoża – potrzebuje żyznej, próchniczej i dość wilgotnej, a zarazem przepuszczalnej gleby. Dobrze się czuje w cieniu i na stanowiskach półcienistych. Warto wspomnieć, że znanych jest co najmniej kilkadziesiąt interesujących odmian ozdobnych cisa pospolitego. Planując posadzenie cisa w ogrodzie warto zastanowić się nad wyborem odpowiedniego miejsca – niezbyt nasłonecznionego i osłoniętego od wiatru. Cis jest bowiem wrażliwy na ekstremalne warunki pogodowe – nie toleruje dużych upałów, a zimą mogą go uszkodzić mroźne wiatry. Dokonując wyboru egzemplarza w szkółce warto zwrócić uwagę na płeć sadzonki – nibyjagody zawiązują się tylko osobnikach żeńskich.

Cis pospolity może być bardzo niebezpieczny ze względu na swoje trujące właściwości. Najbardziej toksyczne są alkaloidy  (głównie taksyna), które mogą spowodować spadek ciśnienia, zburzenia rytmu serca, czy migotanie komór. Tylko czerwone osnówki otaczające nasiona są pozbawione trujących substancji i w związku z tym bezpieczne. Stanowią one zresztą pokarm dla sporej rzeszy zwierząt – ptaków i ssaków. Mogą też być spożywane przez ludzi, pod bezwzględnym warunkiem usunięcia nasion. Odznaczają się słodkim, śluzowatym smakiem. Toksyny zawarte w cisie zaburzają pracę przewodu pokarmowego oraz układów : oddechowego, nerwowego i sercowo – naczyniowego. Objawami zatrucia są : hiperwentylacja, niedociśnienie, początkowa tachykardia z późniejszym spowolnieniem rytmu serca, nudności, bóle brzucha, biegunka, drgawki i zawroty głowy. Konsekwencją zatrucia może być zgon.

Cis pospolity pomimo dużej toksyczności był przez wieki obecny w medycynie. W charakterze surowców leczniczych wykorzystywano igły, gałązki i korę cisa, w których obecne są glikozydy, diterpeny i alkaloidy o toksycznym działaniu. W medycynie ludowej odwar z cisu stosowano jako lek podnoszący ciśnienie. Jego działanie opierało się na zawartości efedryny, która pobudza układ współczulny, zwęża naczynia krwionośne (i podnosi ciśnienie krwi). Obecnie stanowczo odradza się stosowanie surowców z cisu na własną rękę. Jedna z substancji otrzymywanych z igieł cisu – docetaksel – jest zarejestrowana jako lek  przeciwnowotworowy. Jest ona stosowana głównie w raku piersi oraz raku płuc.

Drewno cisu jest czerwonobrunatne, twarde i mocne. Z tego powodu stolarze uważają je za bardzo cenny surowiec. Wykorzystywane jest od wieków. Jest nie tylko zbite, ciężkie i wytrzymałe, ale także bardzo sprężyste, dlatego dawniej używano go do wytwarzania broni np. łuków. Oprócz tego znalazło zastosowanie także przy wyrobie mebli, drobnych sprzętów domowych, rękojeści noży, kół zębatych, uchwytów czy naczyń.

Cis pospolity – gałązka z czerwonymi osnówkami

Ciekawostki

Cis pospolity ma w Polsce status rośliny prawnie chronionej. W dodatku jest gatunkiem objętym ochroną najwcześniej ze wszystkich – bo już w 1423 r. na mocy statutu warckiego wydanego przez króla Władysława Jagiełłę, który miał zapobiec nadmiernemu eksportowi drewna cisowego.  Jest także jednym z najstarszych żyjących do dziś gatunków. Stwierdzono, że występował na Ziemi już około 400 mln lat temu. Cis pospolity miał swoje miejsce w dawnych wierzeniach i tradycjach religijnych. Jako gatunek zimozielony i długowieczny, w dodatku o niezwykle twardym drewnie stał się symbolem życia wiecznego. Ze względu na toksyczne właściwości (o których wiedziano już w starożytności) wrósł w kulturę śmierci – Grecy robili z cisu wieńce pogrzebowe, a w Polsce dość długo panowało przekonanie, że ucięcie sobie drzemki pod cisem może zakończyć się zgonem. Celtowie przypisywali cisom magiczne właściwości. Cisy są długowieczne – na terenie Wielkiej Brytanii rosną egzemplarze, których wiek szacuje się na ponad 2000 lat. Najbardziej znany w Polsce okaz – cis z Henrykowa Lubańskiego jest uważany za najstarsze drzewo w Polsce.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.