Cyklantera

Cyklantera stopowa (Cyclanthera pedata)
Cyklantera stopowa (Cyclanthera pedata)

Pochodzące z Peru egzotyczne pnącze ze względu na charakterystyczne owoce bywa także nazywane potocznie dzikim ogórkiem lub ogórko – papryką. Ta niezwykle oryginalna i wciąż mało u nas znana roślina może być interesującą i nietuzinkową ozdobą ogrodu, a także stanowić ciekawe urozmaicenie diety. Uprawa cyklantery jest łatwa, a jej zdrowe i smaczne owoce mogą być inspiracją do nowych kulinarnych pomysłów. To wszystko czyni roślinę godną polecenia i sprawia, że to piękne pnącze powoli zdobywa zwolenników także w naszym kraju.

Nazwa

Rodzaj cyklantera (łac. Cyclanthera) obejmuje 33 gatunki i jest częścią rodziny dyniowatych (Cucurbitaceae). Łacińska nazwa rodzajowa wzięła się z faktu, iż u części gatunków pręciki wewnątrz kwiatu łączą się tworząc wokół słupka coś na kształt pierścienia. Gatunkiem typowym jest Cyclanthera pedata czyli cyklantera stopowa. Na świecie roślina ta jest znana pod szeregiem różnych nazw, takich jak : caigua, caihua, caygua, cayua, achogcha, achojcha, achocha lub achoccha (w wersji spolszczonej aczokcza). W Polsce funkcjonuje kilka potocznych określeń odnoszących się do tego gatunku np. dziki ogórek, paprykowy ogórek, ogórko-papryka czy melon Inków. W krajach anglojęzycznych nosi m.in. miano damskiego pantofla (lady’s slipper) czy ogórka farszowego (stuffing cucumber). Drugim gatunkiem znanym w Polsce jest Cyclanthera brachystachya czyli cyklantera strzelająca.

Cyklantera stopowa - młody liść
Cyklantera stopowa – młody liść

Występowanie

Ojczyzną cyklantery stopowej jest Ameryka Południowa, a konkretnie Peru. Naturalnymi siedliskami tego gatunku były prawdopodobnie zbocza Andów, przy czym obecnie nawet w swojej ojczyźnie jest on znany wyłącznie w uprawie. Można go spotkać również w takich krajach jak : Peru, Kolumbia, Meksyk czy Boliwia. Roślina rozprzestrzeniła się także poza rodzimy kontynent i obecnie rośnie również w Ameryce Środkowej i Północnej (Meksyk, Floryda), Europie, południowo – wschodniej części Azji (Indie, Nepal, Chiny) oraz centralnej i południowej części Afryki. Wszędzie jednak jest uprawiana wyłącznie na niewielką skalę. W Polsce gdzieniegdzie sadzi się cyklanterę stopową na własny użytek jako pewnego rodzaju ciekawostkę botaniczną. Generalnie jej uprawa jest możliwa na obszarach subtropikalnych oraz sezonowo w klimacie umiarkowanym. Drugim uprawianym na świecie gatunkiem jest cyklantera strzelająca, którą sadzi się m.in. w Kolumbii, Ekwadorze, Wenezueli, na Kostaryce, w Gwatemali czy Meksyku. Pozostałe gatunki cyklantery rosną dziko w tropikach Ameryki Południowej.

Opis

Cyklantera stopowa jest rośliną jednoroczną o pokroju pnącza. Potrafi się efektownie rozrastać – jej delikatne, zielone łodygi osiągają długość nawet do 4 – 5 m. Za pomocą wąsów czepnych przytwierdza się do naturalnych bądź sztucznych podpór i zręcznie wspina. Liście cyklantery są delikatne, zielone, złożone z wyraźnie oddzielonych klap (w liczbie od 3 do 6). Mogą osiągać nawet dwadzieścia cm długości. Kwiaty są rozdzielnopłciowe, niepozorne i nie mają znaczenia ozdobnego. Zebrane są w niewielkie kwiatostany o charakterze grona. Roślina kwitnie latem. Owoc cyklantery stopowej to pusta w środku jasnozielona jagoda długości 10 – 20 cm z zaostrzonym końcem i dość grubą, gładką, delikatnie prążkowaną skórką, często pokrytą kolcami. Kształtem przypomina paprykę. Wewnątrz owocu znajduje się biały, watowaty miąższ, który w miarę dojrzewania stopniowo zanika. Wzdłuż biegnie trzpień, do którego przytwierdzone są nasiona o charakterystycznym wyglądzie. Są one matowe, czarne i płaskie, z nieregularnie pofałdowaną powierzchnią. Mają średnicę około 1,5 cm. Kształt nasion cyklantery jest zbliżony do kwadratu z wyrastającą z jednego boku wypustką (na pierwszy rzut oka kojarzy się z maleńkimi kawałkami kory).

Cyklantera stopowa - wnętrze owocu i nasiona
Cyklantera stopowa – wnętrze owocu i nasiona

Zastosowanie

Cyklantera stopowa jest uprawiana przede wszystkim ze względu na jadalne owoce, które odznaczają się delikatnym, mało zdecydowanym czy wręcz neutralnym smakiem. Niektórzy porównują go do ogórka, inni – do zielonej papryki. Najlepsze są młode, około 2 – 3 centymetrowe, nie posiadające jeszcze zawiązanych nasion. Owoce cyklantery mogą być spożywane na surowo, gotowane bądź marynowane. Dojrzałe świetnie nadają się do napełniania farszem. Pokrojone w kostkę mogą być dodawane do sałatek albo zup, bądź wykorzystywane jako składnik zapiekanki warzywnej czy leczo. Owoce są lekkostrawne, polecane osobom z zaburzeniami trawienia i zespołem jelita drażliwego. Zawierają witaminy (z grupy B oraz witaminę C), składniki mineralne (fosfor, potas, żelazo czy magnez) i błonnik pokarmowy. Ponadto – jak podają źródła – cyklantera stopowa posiada szereg cennych właściwości leczniczych. Owoce i liście tego gatunku zmniejszają poziom cukru i cholesterolu we krwi oraz wykazują zdolność obniżania ciśnienia krwi. Badania nad rośliną budzą duże nadzieje, jako że choroby układu sercowo-naczyniowego i cukrzyca są prawdziwym wyzwaniem dla współczesnej medycyny. Póki co roślina jest popularna przede wszystkim w Ameryce Południowej, gdzie jest postrzegana jako źródło niskokalorycznych owoców, które w dodatku mają zdolność obniżania poziomu „złego” cholesterolu we krwi. Zmielone nasiona stosuje się jako środek przeciwrobaczy, a zmiażdżone owoce i liście wykorzystuje do robienia okładów w przypadku zranień oraz chorób infekcyjnych i stanów zapalnych skóry. Liście cyklantery stopowej suszy się i przyrządza jak herbatę. Ale uwaga – rośliny w żadnej postaci nie poleca się kobietom w ciąży ani karmiącym piersią. Caihua to także efektowna roślina ozdobna, która nie ma dużych wymagań. Warto ją posadzić przy altanach bądź pergolach, najlepiej dość solidnych (zwłaszcza gdy roślin jest więcej). Wówczas cyklantera będzie nie tylko piękną dekoracją, ale także źródłem cienia w upalne dni.

Cyklantera stopowa - owoce
Cyklantera stopowa – owoce

Uprawa cyklantery stopowej

Uprawa tej egzotycznej rośliny nie jest trudna ani zbyt wymagająca. Planując posadzenie rośliny w ogrodzie pamiętajmy o zapewnieniu jej wystarczającej przestrzeni (około 1 m dla każdego egzemplarza) oraz dostępu do podpory (siatki, pergoli, kratki itp.), po której będzie mogła się wspinać. Weźmy pod uwagę, że docelowa wysokość pojedynczej rośliny to nawet 4 – 5 m. Najlepsze i rokujące najwyższe plony będzie miejsce słoneczne, chociaż uprawa powinna się udać także w półcieniu. Warto zadbać o żyzną, przepuszczalną i wilgotną glebę. Cyklantera jest dosyć delikatna, dlatego stanowisko musi być osłonięte od wiatru. Należy pamiętać o regularnym podlewaniu, szczególnie w upalne dni. Najłatwiej uzyskać cyklanterę z nasion, które można w połowie maja wysiać do gruntu na miejsce docelowe. Można też około miesiąc wcześniej wysiać nasiona do inspektu, a następnie uzyskane sadzonki przenieść na stałe miejsce. Roślina rośnie szybko. W okresie intensywnego wzrostu można stosować nawóz, najlepiej azotowy. Największym zagrożeniem dla roślin są palące słońce i silny wiatr.

Cyklantera - młoda roślina w doniczce
Cyklantera – młoda roślina w doniczce

Ciekawostki

W Peru cyklantera stopowa jest uprawiana od wielu wieków. Przez rdzennych mieszkańców była znana i wykorzystywana już w starożytności. Obecnie w Ameryce Południowej na rynku funkcjonują preparaty (o charakterze suplementów) zawierające sproszkowane liście bądź owoce cyklantery stopowej. Są one stosowane w celu obniżenia poziomu cholesterolu, w profilaktyce chorób serca, zapobieganiu miażdżycy tętnic i zawałom oraz leczeniu nadwagi i otyłości. Roślina była poddawana badaniom naukowym, które potwierdziły obecność w niej licznych związków biologicznie czynnych (takich jak : fenole, glikozydy, alkaloidy, garbniki, terpeny, żywice i sterole). Korzeń cyklantery stopowej jest tradycyjnie używany do czyszczenia zębów. Cyklantera stopowa choć ma niepozorne kwiaty przyciąga owady, np. pszczoły. Drugi obok cyklantery stopowej gatunek obecny w uprawie : Cyclanthera brachystachya jest nazywany cyklanterą strzelającą, posiada bowiem tzw. eksplodujące owoce. Gdy owoc jest dojrzały gwałtownie otwiera się pod wpływem nawet lekkiego dotyku, wyrzucając nasiona, co pomaga w efektywnym rozsiewaniu nasion.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.