Cykoria podróżnik

Cykoria podróżnik (Cichorium intybus
Cykoria podróżnik (Cichorium intybus)

Cykoria podróżnik to roślina, która od wieków towarzyszy człowiekowi. Łatwo ją rozpoznać i nawet osoby o małej wiedzy botanicznej bez trudu dostrzegą ją wśród innych gatunków. Wszystko za sprawą charakterystycznego pokroju, skąpego ulistnienia na łodygach i wyraźnej, modrej barwy kwiatów. Z użytkowego punktu widzenia najważniejszą częścią cykorii podróżnik jest korzeń, który kryje w sobie bogactwo substancji o działaniu leczniczym, a ponadto znalazł ciekawe zastosowanie jako substytut kawy.

Nazwa

Cykoria podróżnik (po łacinie Cichorium intybus) jest częścią niewielkiego (liczącego zaledwie 8 gatunków) rodzaju cykoria (Cichorium) oraz dużej rodziny astrowatych (Asteraceae). Roślina bywa też nazywana błękitnym podróżnikiem, cykorią zwyczajną lub cykorią lekarską. Łacińska nazwa rodzaju wywodzi się z łaciny i greki od słów kio (idzie) i chorion (pole) i wskazuje na miejsce występowania rośliny. Człon gatunkowy nazwy (intybus) wziął się od słówka tubus czyli tuba (jest to nawiązanie do budowy łodygi, która jest pusta w środku). Cykoria zawdzięcza swą nazwę Karolowi Linneuszowi. Przydomek „podróżnik” wziął się z faktu, iż roślina często rośnie przy drogach, a dodatkowo ma niezwykłą łatwość rozsiewania się i przenoszenia na nowe obszary. Jako gatunek od wieków znany i wykorzystywany w polskiej medycynie ludowej, cykoria podróżnik  doczekała się imponującej liczby potocznych określeń, takich jak : czekanka, drzewianka, mlecz kozi, ostrzewka, bicz św. Piotra, piotrowe batogi, sałata podróżnikowa, suchotnik, szczerbak, twardostój, kwiat świętojański, świętojańskie ziele, uraźnik i inne.

Występowanie

Za ojczyznę tego gatunku uważa się część terenów Europy (głównie basen Morza Śródziemnego) i Azji oraz Afrykę Północną (Tunezja, Algieria). Stamtąd zawędrowała na inne kontynenty – do obu Ameryk i Australii. I tak – zgodnie ze swoja nazwą – cykoria podróżnik bez problemu rozprzestrzeniła się praktycznie po całym świecie. Nie znajdziemy jej jedynie w miejscach o skrajnie niekorzystnych warunkach klimatycznych. W Polsce zadomowiła się na stałe i występuje powszechnie na obszarze całego kraju. Jest to typowy przykład rośliny synantropijnej : cykoria porasta rumowiska, nieużytki, miedze, przydrożne rowy, łąki, nasypy kolejowe itp. Jest też uprawiana, głównie w postaci odmian użytkowych. Nie ma dużych wymagań i rośnie praktycznie na każdym podłożu. Lubi miejsca słoneczne.

Opis

Cykoria podróżnik jest byliną. Osiąga maksymalnie do 1,5 m wysokości i roztacza delikatny, przyjemny zapach. Część podziemną stanowi brunatny, stożkowaty korzeń, a nad ziemią znajduje się rozeta zatokowo pierzasto wrębnych liści, z której wyrastają sztywne, kanciaste i bardzo słabo ulistnione łodygi. Odznaczają się one szarozieloną lub prawie brunatną barwą i są puste w środku, a po przełamaniu wydzielają mleczny sok. Dolne liście osiągają długość do około 20 cm i są owłosione od spodu. Liście łodygowe są drobne, siedzące, lancetowatego kształtu, z rzadko ząbkowanym brzegiem. Najbardziej rozpoznawalną częścią cykorii podróżnika są kwiaty – zebrane w koszyczki na szczytach pędów lub wyrastające w kątach górnych liści. Są one dość duże (koszyczki mają średnicę 3 – 4 cm), a ich jasnoniebieska barwa sprawia, że roślina wyraźnie odcina się od tła i jest widoczna z daleka. Każdy kwiat języczkowy ma drobne ząbki na końcu. Czas kwitnienia tego gatunku przypada w miesiącach : lipiec – wrzesień. Po zapyleniu (które dokonuje się z udziałem owadów) zawiązują się owoce w postaci niełupek. Każdy owoc ma 2 – 3 mm długości, brązową barwę i klinowaty kształt oraz zawiera pojedyncze nasiono. W rozsiewaniu nasion cykorii pomaga wiatr.

Błękitny podróżnik
Błękitny podróżnik

Zastosowanie

Opisywany gatunek pomimo niezaprzeczalnego wdzięku nie znalazł szerszego zastosowania w charakterze rośliny ozdobnej. Można go jednak śmiało polecić do ogrodów naturalistycznych i o charakterze wiejskim, tym bardziej że nie wymaga praktycznie żadnych zabiegów pielęgnacyjnych i dobrze rośnie na każdej glebie. Znacznie bardziej cykoria podróżnik została doceniona w ziołolecznictwie i … w kuchni. Historia jej uprawy jako rośliny jadalnej i zastosowania w medycynie jest bardzo długa – sięga czasów starożytnych. Zasadniczym surowcem leczniczym jest korzeń (Radix Cichorii), ale wykorzystuje się także ziele oraz (rzadziej) kwiaty. Stwierdzono, że zawierają one m.in. olejek eteryczny, gorycze, fitosterole, glikozydy, flawonoidy, żywice, garbniki, sole mineralne i witaminy. Surowce pobudzają wydzielanie soku żołądkowego, działają osłaniająco, moczopędnie i żółciopędnie oraz przeczyszczająco. Nic więc dziwnego, że znalazły zastosowanie w leczeniu schorzeń przewodu pokarmowego. Odwar z korzeni i ziela stosuje się w nieżytach żołądka, bezsoczności, niedokwaśności, niestrawności, zaburzeniach czynności wydzielniczej wątroby, kamicy żółciowej, nadmiernej fermentacji jelitowej czy braku apetytu. Zewnętrznie wyciąg bywa używany do przemywań w stanach zapalnych skóry i błon śluzowych, owrzodzeniach i ranach. Korzeń jednej z odmian użytkowych cykorii po uprażeniu i zmieleniu staje się ważnym składnikiem kawy zbożowej (zawarta w nim inulina ulega rozkładowi nadając produktowi zapach przypominający kawę). Inne odmiany cykorii – o bardziej rozwiniętych liściach wykorzystuje się do sałatek.

Ciekawostki

Warto wiedzieć, że kwiaty cykorii podróżnika otwierają się rano i ukazują swoje wnętrze tylko w obecności słońca. Jeśli chcemy je zobaczyć w pełnej krasie to najlepiej zrobić to jak najwcześniej – większość kwiatów zamyka się już wczesnym popołudniem. Gatunek jest cenioną rośliną miododajną. Ważnym składnikiem korzenia cykorii jest polisacharyd inulina (u dziko rosnących egzemplarzy jej zawartość w korzeniu dochodzi do kilkunastu %, a w przypadku odmian uprawnych – do kilkudziesięciu %). Substancja ta jest naturalnym prebiotykiem tzn. stanowi pożywkę dla tzw. „dobrych bakterii” zasiedlających przewód pokarmowy człowieka. Innym obiecującym składnikiem wyizolowanym z cykorii podróżnika jest laktucyna. W jej przypadku zostały potwierdzone właściwości przeciwmalaryczne. Badania biologicznie czynnych substancji obecnych w cykorii są wciąż prowadzone, co daje nadzieję na ugruntowanie już znanych i odkrycie nowych zastosowań tego gatunku w lecznictwie.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.