Cząber

Cząber ogrodowy (Satureja hortensis)
Cząber ogrodowy (Satureja hortensis)

Większość osób kojarzy cząber z przyprawą i rzeczywiście – w tym charakterze jest on znany ludziom od wielu wieków. Choć z wyglądu wydaje się dość niepozorny, jednak jest to roślina obdarzona licznymi interesującymi cechami. Nie wszyscy wiedzą, że oprócz zastosowania w kuchni, cząber ze względu na właściwości lecznicze ma swoje miejsce także w medycynie. Warto dodawać ziele cząbru do potraw, bowiem spełnia ono rolę dwojaką : służy polepszeniu smaku, a zarazem usprawnia pracę przewodu pokarmowego, zapobiegając niestrawności.

Nazwa

Do rodzaju cząber, czyli po łacinie Satureja należy około 30 gatunków roślin. Jest to część dużej rodziny jasnotowatych (Lamiaceae), dawniej nazywanych wargowymi. Z praktycznego punktu widzenia największe znaczenie mają dwa gatunki cząbru : cząber ogrodowy (Satureja hortensis) oraz cząber górski (Satureja montana). Pierwszy z nich bywa nazywany cząbrem letnim, a drugi – zimowym. Istnieją także odmiany tych gatunków obecne w uprawie. W Polsce spotykamy głównie cząber ogrodowy. Bywa on potocznie nazywany cąbrem, dzięcieliną, pieprzycą, pieprzykiem, fasolowym zielem lub zielem żelaznym albo po prostu satureją. Etymologia nazwy naukowej jest prawdopodobnie związana z łacińskim słowem saturitas, czyli nasycenie (co nawiązuje do silnego aromatu roślin i stosowania ich jako przyprawy).

Występowanie

Dziko rosnący cząber ogrodowy można spotkać w rejonie Morza Czarnego (głównie na obszarze dzisiejszej Turcji) oraz na terenie Europy południowo-wschodniej. Gatunek ten występuje na stanowiskach słonecznych i otwartych – jego naturalne siedliska to suche żwirowe i kamieniste zbocza pagórków i niewysokich gór. Cząber znali i wykorzystywali już starożytni Rzymianie. W średniowiecznej Europie jego uprawę rozpropagowali mnisi. Do Polski cząber ogrodowy trafił najprawdopodobniej około XI w. i zyskał uznanie jako roślina przyprawowa (substytut pieprzu) i lecznicza. Obecnie jest szeroko uprawiany niemal na całym świecie (Europa południowa i środkowa, Ameryka Północna i Południowa, część Afryki, południowa i zachodnia Azja). Cząber górski można spotkać w stanie naturalnym na południu Europy, głównie w regionie śródziemnomorskim.

Opis

Cząber ogrodowy jest rośliną jednoroczną. Posiada rozległy system korzeniowy oraz silnie rozgałęzione pędy nadziemne. Dorasta do około 20 – 30 cm wysokości. Łodygi cząbru są szarozielone, pokryte krótkimi włoskami i często podbarwione na fioletowo. Porastają je ułożone naprzeciwlegle drobne listki (długości do 3 cm i szerokości około 3-4 mm) o wąskołopatkowatym lub równowąsko-lancetowatym kształcie. Na blaszce liściowej widoczne są drobne gruczoły w formie małych punkcików. Kwiaty są dwuwargowe, białe, liliowe lub różowe i wyrastają w kątach liści zebrane w nibyokółki. Kwitnienie przypada na miesiące lipiec i sierpień, a czasem trwa do września. Owocem jest rozłupnia rozpadająca się na cztery jajowate i brunatne rozłupki. Z kolei cząber górski jest byliną, i to częściowo zimozieloną. Posiada znacznie sztywniejsze pędy, które u nasady drewnieją i ma wyraźnie krzaczasty pokrój. W sprzyjających warunkach dorasta do 30 – 40 cm.

Kwitnący cząber ogrodowy
Kwitnący cząber ogrodowy

Zastosowanie kulinarne

Ziele cząbru od dawien dawna było używane jako przyprawa. Ze względu na pikantny, zdecydowany smak przez długi czas stanowiło zamiennik dla droższego pieprzu. Obecnie jest popularnym dodatkiem smakowym m.in. w kuchni ormiańskiej, włoskiej, francuskiej, bułgarskiej czy gruzińskiej. Smak cząbru ogrodowego jest nieco bardziej delikatny i nie tak dominujący jak cząbru górskiego (który odznacza się zdecydowanie bardziej wyrazistym, cięższym aromatem i pikantniejszym smakiem). Ostrości i aromatu oba gatunki cząbru dodają głównie potrawom mięsnym, rybnym i jajecznym oraz gotowanym warzywom. Pojedynczo lub jako składnik mieszanek są często dosypywane do potraw z roślin strączkowych – grochu, fasoli czy bobu. Można także używać cząbru do doprawiania wędlin, marynat, sosów, zup, sałatek, zapiekanek czy różnego rodzaju farszów mięsnych i warzywnych oraz potraw z grzybów (z wyjątkiem pieczarek). W parze z działaniem aromatyzującym cząbru idzie jego działanie lecznicze – roślina nie tylko poprawia smak, ale także ułatwia trawienie spożywanych potraw i zapobiega niestrawności.

Zastosowanie lecznicze

Surowcem leczniczym jest ziele cząbru ogrodowego (Herba Saturejae), czyli ulistnione pędy, zebrane najlepiej tuż przed rozpoczęciem okresu kwitnienia lub w jego trakcie. Ziele należy ususzyć w przewiewnym miejscu, a następnie zamknąć w szczelnym naczyniu aby uniknąć utraty aromatu. Surowiec jest bogaty w olejek eteryczny, żywice, śluzy i garbniki. W lecznictwie najczęściej stosuje się napar lub odwar z ziela. Ma on zastosowanie w nieżytach żołądka, jelit, nadmiernej fermentacji jelitowej czy nadkwaśności, a także przewlekłych biegunkach. Należy podkreślić, że działanie surowca jest raczej słabe, dlatego stosowanie go w przypadku nasilonych dolegliwości może okazać się niewystarczające. Medycyna ludowa zalecała cząber do zwalczania robaczyc jelitowych (głównie glisty ludzkiej). Ze względu na właściwości antyseptyczne i przeciwzapalne odwar z cząbru bywa stosowany jako płukanka w chorobach gardła.

Uprawa cząbru

Cząber ogrodowy może być uprawiany na plantacjach i w ogrodach, ale także (ze względu na nieduże rozmiary) bywa z powodzeniem sadzony w donicach. Jego uprawa nie nastręcza większych trudności, bowiem roślina nie ma specjalnych wymagań. Co nie oznacza że nie trzeba o nią dbać… Posadzenie cząbru w żyznej, bogatej w składniki odżywcze glebie zapewnia lepsze warunki do rozwoju i warunkuje bardziej bujny wzrost. Roślina dobrze się czuje w miejscach nasłonecznionych, osłoniętych od wiatru. Nie przeszkadzają jej wysokie temperatury. Sadzonki z łatwością można uzyskać z nasion, które należy wysiać dość płytko do doniczek (na miejsce stałe lub na rozsadę) albo bezpośrednio do gruntu w maju. Cząber dobrze znosi okresową suszę, dlatego nie jest konieczne rygorystyczne przestrzeganie regularnego podlewania. Gatunek w zasadzie nie wymaga nawożenia. Nie lubi przesadzania.

Ciekawostki

Ogrodnicy zalecają sadzenie cząbru w sąsiedztwie fasoli i bobu, służy to bowiem odstraszeniu od nich mszyc. Z suszonego cząbru górskiego otrzymuje się tradycyjną przyprawę o nazwie czubrica, szeroko stosowaną w kuchni bułgarskiej. Dawniej uważano że cząber wpływa na popęd seksualny – ogrodowy zwiększa libido, a górski je osłabia. Jak dotąd stwierdzenie to nie znalazło jednak naukowego potwierdzenia. Cząber jest jednym ze składników tzw. ziół prowansalskich – mieszanki typowej dla kuchni francuskiej i śródziemnomorskiej. Cząber jest rośliną lubianą przez owady i miododajną. Przy ukąszeniach owadów pierwszą pomoc może stanowić cząber górski (napar z ziela lub świeży sok, który wciera się miejsce po ukąszeniu).

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.