Dąbrówka rozłogowa

Dąbrówka rozłogowa (Ajuga reptans)

Dąbrówki rozłogowe to wdzięczne ozdoby naszych lasów i cenne źródło nektaru dla licznych gatunków owadów. Wiosną, gdy przyroda budzi się do życia, rośliny zachwycają pięknymi kwiatostanami, dobrze widocznymi na tle pierwszej soczystej zieleni. Coraz częściej czarują urodą także w ogrodach, tym bardziej, że są łatwe w uprawie i mało wymagające, a w handlu można spotkać ciekawe odmiany idealnie pasujące np. do wciąż modnych skalniaków.

Nazwa

Autorem łacińskiej nazwy dąbrówki rozłogowej (Ajuga reptans) jest Karol Linneusz, który jako pierwszy opisał ten gatunek. Roślina należy do liczącego około 50 gatunków rodzaju dąbrówka oraz rodziny jasnotowatych (Lamiaceae). Jest jednym z zaledwie pięciu dziko rosnących w Polsce przedstawicieli rodzaju Ajuga. Polska nazwa „dąbrówka” nawiązuje do miejsca występowania roślin, które bardzo często mają swoje siedliska w lasach, dąbrowach. Pochodzenie nazwy rodzajowej Ajuga pozostaje jak dotąd nieznane, natomiast słówko reptans oznacza po łacinie płożący, pełzający i oddaje sposób rozrastania się rośliny, która tworzy charakterystyczne nadziemne rozłogi.

Występowanie

Ojczyzna opisywanego gatunku to kontynent europejski oraz zachodnia część Azji (Iran, Turcja) i obszar Kaukazu. W stanie dzikim dąbrówkę rozłogową można także spotkać na północy Afryki (w Algierii i Tunezji). Z Europy roślina trafiła na kontynent amerykański jako gatunek ozdobny, po czym zdziczała z upraw i uległa naturalizacji, a obecnie w niektórych rejonach Ameryki Północnej jest nawet uważana za roślinę inwazyjną. W polskich lasach, zwłaszcza liściastych, dąbrówka rozłogowa jest dość pospolita. Można ją także spotkać na łąkach i w zaroślach. Preferuje miejsca wilgotne, słoneczne i na wpół zacienione oraz żyzną i bogatą w próchnicę glebę.

Dąbrówka rozłogowa (Ajuga reptans)

Opis

Dąbrówka rozłogowa jest niewielką byliną (osiąga zazwyczaj do 30 cm wysokości). Wykształca pojedynczy, wzniesiony pęd kwiatowy oraz liczne nadziemne rozłogi, które mają zdolność zakorzeniania się. Łodyga dąbrówki jest czterokanciasta, zielona lub czerwono nabiegła. Liście są nagie bądź z rzadka owłosione, ciemnozielone lub zielono-purpurowe. Blaszka liściowa jest gładka i błyszcząca. Dolne liście są wyraźnie większe, ogonkowe, o odwrotnie jajowatym kształcie i falisto karbowanych brzegach; zebrane w „różyczkę”. Górne liście są u dąbrówki rozłogowej siedzące, jajowate i małe. Wiosną na pędzie kwiatowym zawiązują się fioletowo-niebieskie kwiaty zebrane po kilka w niby-okółki. Szorstko owłosiony kielich kwiatowy ma kształt dzwonka, natomiast korona ma budowę wargową – górna warga jest mniejsza, a dolna większa, trójklapowa (z największym płatem pośrodku). Poza linię korony wyrastają dwa dłuższe pręciki, natomiast dwa krótsze są schowane wewnątrz kwiatu. Kwiaty, choć są niewielkie (14 – 17 mm długości), to jednak dobrze widoczne, bo gęsto upakowane w groniastym kwiatostanie (skupione zwłaszcza w górnej części pędu). Dąbrówka rozłogowa kwitnie wczesną wiosną (w kwietniu – maju). Jej kwiaty przyciągają owady, które dokonują zapylenia. Owocem jest niewielkich rozmiarów rozłupnia, która rozpada się na 4 rozłupki.

Zastosowanie

Gatunek miał dawniej zastosowanie w medycynie tradycyjnej. Obecnie właściwości lecznicze dąbrówki rozłogowej praktycznie rzecz biorąc poszły w zapomnienie, co nie oznacza, że roślina straciła na wartości. Surowcem jest ziele, które pozyskuje się w początkowym okresie kwitnienia. Zawiera ono m.in. takie składniki biologicznie czynne jak : garbniki katechinowe, kwasy organiczne (kawowy, chlorogenowy), flawonoidy (apigenina, luteolina) czy śluzy. Ziele dąbrówki rozłogowej (Herba Ajugae) wykazuje działanie : bakteriobójcze, antyseptyczne, przeciwgorączkowe i przeciwzapalne. Wyciągi przyjmowane wewnętrznie mogą być pomocne w chorobach przebiegających z podwyższoną temperaturą ciała, natomiast preparaty z surowca zastosowane zewnętrznie wspomagają gojenie ran, przyspieszając ziarninowanie. Płukankę odwarem z ziela stosuje się przy owrzodzeniach i nieżytach jamy ustnej, gardła i krtani oraz anginie. Niektóre źródła zalecają także kąpiele z dodatkiem naparu – w przypadku chorób zapalnych skóry, odleżyn, owrzodzeń, infekcji bakteryjnych, zranień oraz żylaków odbytu.

Dąbrówka rozłogowa znalazła uznanie jako roślina ozdobna. Wyhodowano kilka odmian ogrodowych o dekoracyjnych liściach oraz kwiatach w różnych odcieniach barw niebieskiej i fioletowej. Jest to roślina łatwa w uprawie. Nie ma żadnych specjalnych wymagań i na ogół dobrze się rozrasta, jeśli tylko ma zapewnione podstawowe warunki do życia. Można ją uprawiać w pojemnikach. Dąbrówka rozłogowa jest typową rośliną okrywową i z powodzeniem nadaje się na skalniaki. Sprawdzi się także w miejscach zacienionych (np. pod drzewami i krzewami), gdzie inne rośliny nie miałyby dobrych warunków do życia. Jest przydatna do obsadzania miejsc zagrożonych erozją np. do umacniania gleby na skarpach i zboczach. Choć lubi wilgotną glebę, nie należy jej sadzić w zbyt ciężkim, mokrym i mało przepuszczalnym podłożu, bo jest podatna na gnicie i zakażenia grzybami. Warto na bieżąco kontrolować powierzchnię zajmowaną przez dąbrówkę, bowiem roślina ma tendencje do szybkiego i trudnego do opanowania wzrostu oraz zagłuszania innych (szczególnie małych) roślin.

Dąbrówka rozłogowa (Ajuga reptans)

Ciekawostki

Owoce dąbrówki rozłogowej rozpadają się na cztery części (rozłupki). Każda z nich jest zaopatrzona w tzw. ciałko mrówcze (elajosom) – atrakcyjne pożywienie dla mrówek. Owady przenosząc  zawarte w rozłupkach nasiona przyczyniają się do rozprzestrzeniania się gatunku. Mamy tu więc do czynienia z myrmekochorią. Dąbrówka jest rośliną miododajną, chętnie odwiedzaną np. przez trzmiele i motyle. Owady uczestniczą w zapyleniu. Choć dąbrówki  w warunkach naturalnych najczęściej spotykamy w miejscach półcienistych, rośliny z powodzeniem mogą rosnąc także na słońcu. W ogrodzie może to przynieść korzyści – takie egzemplarze mają gęstsze ulistnienie i wykształcają mniej rozłogów, dlatego łatwiej nad nimi zapanować. Trzeba jednak pamiętać o podlewaniu roślin (zwłaszcza w upalne dni).

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.