Dziurawiec zwyczajny

Dziurawiec zwyczajny (Hypericum perforatum)

Dziurawiec zwyczajny to pospolita i powszechnie znana roślina o cennych właściwościach leczniczych. To jedno z najczęściej używanych ziół, znane od pokoleń. Dobroczynny wpływ dziurawca na organizm zaznacza się w kilku obszarach, roślina jest bowiem polecana w dolegliwościach trawiennych czy braku łaknienia, w chorobach skóry (m.in. stanach zapalnych, owrzodzeniach) oraz depresji. Warto mieć świadomość, że preparaty z dziurawca mogą wchodzić w szkodliwe, a nawet niebezpieczne interakcje z lekami oraz zwiększają wrażliwość na promieniowanie słoneczne…

Nazwa

Dziurawiec zwyczajny (po łacinie Hypericum perforatum) jest częścią rodzaju dziurawiec (liczącego prawie 400 gatunków) oraz rodziny dziurawcowatych (Hypericaceae). Łacińska nazwa rodzaju (Hypericum) wzięła się od greckich słów hyper czyli „nad” oraz eikon (obraz, ikona), co jest nawiązaniem do istniejącego w dawnych czasach zwyczaju wieszania gałązek dziurawca nad obrazami religijnymi. Praktyka ta służyła ochronie mieszkańców domu przed złymi mocami. Człon gatunkowy nazwy (perforatum) oznacza po łacinie „dziurkowany” (perforowany) i odzwierciedla wygląd liści z wyraźnie widocznymi gruczołami olejkowymi, które (widziane pod światło) sprawiają wrażenie maleńkich dziurek. Jako roślina od dawien dawna znana w medycynie ludowej dziurawiec zwyczajny doczekał się w Polsce wielu nazw potocznych takich, jak : ruta polna, krzyżowe ziele, ziele świętojańskie, dziuracznik, dziurawik, dzwoniec, krewka Matki Boskiej, zanowyt czy żółtokwiatki.

Dziurawiec zwyczajny

Występowanie

Życie dziurawca zwyczajnego związane jest głównie ze strefą klimatu umiarkowanego. Obszar jego naturalnego występowania rozciąga się od Zachodniej Europy aż do zachodniej części Azji i Północnej Afryki. Jednak opisywany gatunek zdołał się rozprzestrzenić także na inne kontynenty. Przykładowo do Ameryki Północnej został sprowadzony z Europy już pod koniec XVII w. i szybko uległ tam naturalizacji. Na ojczystej ziemi dziurawiec zwyczajny jest pożądanym, naturalnym składnikiem flory, ale w innych miejscach często jest postrzegany jako szkodliwy i uciążliwy chwast, zaburzający równowagę biologiczną (np. w części Ameryki Północnej, w Australii, Nowej Zelandii, Indiach czy na południu Afryki). Przemawia za tym fakt, iż dziurawiec nie ma dużych wymagań i łatwo się rozprzestrzenia – jedna roślina może w ciągu roku wytworzyć od 30 tyś. do nawet 100 tyś. nasion. W Polsce dziurawiec zwyczajny rośnie pospolicie na obszarze całego kraju. Naturalne siedliska tego gatunku to łąki, zarośla, murawy, widne skraje lasów. Można go spotkać także wzdłuż dróg, na nieużytkach i miedzach. Roślina najlepiej czuje się w miejscach ciepłych, w pełnym słońcu. Preferuje gleby wapienne, piaszczyste lub żwirowe, dobrze przepuszczalne. W Europie dziurawiec zwyczajny jest uprawiany na potrzeby przemysłu zielarskiego.

Opis

Dziurawiec zwyczajny to bylina dorastająca maksymalnie do metra wysokości. Jego zasadniczą częścią jest wzniesiony prosto, słabo rozgałęziony pęd, na szczycie którego zawiązują się kwiaty. Łodyga może drewnieć u dołu, natomiast w górnej części przybiera czerwonawe zabarwienie. Liście dziurawca zwyczajnego są małe (około 1-2 cm długości), eliptycznego kształtu i siedzące. Wyrastają naprzeciw siebie. Blaszka liściowa ma wyraźnie widoczne zbiorniki z olejkiem eterycznym (widziane gołym okiem mają postać czarnych kropek, a pod światło wyglądają jak dziurki, prześwitują). Złocistożółte kwiaty wyrastają w grupach na szczytach pędów, zebrane w baldachogrona. Pojedynczy kwiat przypomina gwiazdkę, ma średnicę do 3 cm, pięć czarno kropkowanych płatków, wąskie działki kielicha i liczne pręciki. Kwitnienie dziurawca ma miejsce w miesiącach czerwiec – sierpień. Kwiaty przyciągają owady – zapylacze (np. pszczoły). Następnie zawiązują się owoce w formie małych, lepkich torebek, wewnątrz których znajdują się liczne, drobne nasiona. Dojrzewanie nasion odbywa się w miesiącach lipiec – wrzesień. Dziurawiec zwyczajny jest rośliną mrozoodporną, z tym że na zimę część nadziemna zamiera (przetrwać może tylko podziemne kłącze).

Dziurawiec zwyczajny liście

Zastosowanie

Wśród zastosowań dziurawca zwyczajnego na czoło wysuwa się wykorzystanie gatunku w ziołolecznictwie. Jego cenne dla zdrowia właściwości są znane od wieków. Wykazuje bowiem działanie : antyseptyczne, ściągające, rozkurczowe, moczopędne, żółciopędne  i przeciwbólowe. Surowcem leczniczym jest ziele, czyli kwitnące górne części pędów (Herba hyperici), zbierane wczesnym latem. Surowiec jest bogaty w takie substancje biologicznie czynne jak flawonoidy, garbniki, hiperozyd, hiperycynę, hiperforynę, rutozyd, kwercetynę, witaminy (A, C), olejek eteryczny. Dziurawiec zwyczajny jest stosowany samodzielnie (w postaci suszonego ziela, tabletek, soku lub intraktu) w zaburzeniach trawienia związanych z niedostatecznym wydzielaniem żółci, stanach zapalnych żołądka i jelit, wzdęciach, biegunce, dolegliwościach ze strony wątroby oraz zewnętrznie w przypadku wrzodów, stanów zapalnych skóry, ran i oparzeń oraz bielactwa. Jest wykorzystywany w homeopatii. Sprawdza się także jako naturalny i bezpieczny lek antydepresyjny. Oczywiście o ile będzie stosowany w sposób właściwy.

Podczas kuracji dziurawcem należy unikać ekspozycji na słońce, ponieważ zawarta w surowcu hiperycyna ma działanie fotouczulające. Nie zaleca się go osobom o bardzo jasnej cerze oraz ze zmianami pigmentacyjnymi w skórze. Ponadto należy uwzględnić możliwość interakcji dziurawca z licznymi lekami (np. antydepresantami, digoksyną, doustną antykoncepcją hormonalną, lekami przeciwzakrzepowymi, lekami immunosupresyjnymi), dlatego przed zastosowaniem tego zioła trzeba zasięgnąć porady lekarza lub farmaceuty.

Mniej znane jest zastosowanie dziurawca zwyczajnego jako źródła barwników. Z kwiatów za pomocą ekstrakcji wodnej można pozyskać barwniki żółty i brązowy, a w trakcie ekstrakcji olejowej lub alkoholowej – barwnik czerwony. Roślina bywa też sadzona dla ozdoby – w ogrodach o charakterze wiejskim lub naturalistycznych.

Ciekawostki

Dziurawiec zwyczajny często porasta łąki, na których wypasane jest bydło. Jest tam bardzo niepożądany, bo nie tylko wypiera cenną roślinność pastewną, ale także może być przyczyną reakcji fototoksycznych i zatruć pokarmowych wśród zwierząt gospodarskich. Jeśli zostanie zjedzony może u zwierzęcia (tak samo jak u człowieka) wywołać reakcję fotoalergiczną. Ponadto krowa, która miała w swojej paszy dziurawiec może dać mleko zabarwione na … czerwono. Niektóre kraje wypowiedziały dziurawcom „wojnę biologiczną” prowadzoną za pomocą ich naturalnych wrogów, takich jak chrząszcz Agrilus hyperici. Używana względem dziurawca nazwa „ziele świętojańskie” wiąże się z dniem św. Jana (24 czerwca) i ludowym zwyczajem zbierania kwitnących gałązek dziurawca do bukietów. Wieszano je następnie na drzwiach domu, co miało służyć odpędzeniu złych duchów i chronić mieszkańców przed chorobami.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.