Glistnik jaskółcze ziele

Glistnik jaskółcze ziele (Chelidonium majus)
Glistnik jaskółcze ziele (Chelidonium majus)

Glistnik jaskółcze ziele jest u nas znany głównie jako tzw. „ziele na brodawki”. Wiele osób kojarzy go wyłącznie z charakterystycznym żółtopomarańczowym sokiem mlecznym, jaki wypływa po przełamaniu łodygi, używanym do usuwania tych niechcianych zmian skórnych. Znacznie mniej osób zna inne zastosowania glistnika, a przecież jest to gatunek posiadający szereg właściwości leczniczych, znany od czasów starożytnych. Zarazem jest to roślina trująca, z którą należy się obchodzić z dużą ostrożnością.

Nazwa

Glistnik jaskółcze ziele nosi łacińskie miano Chelidonium majus. Jest jedynym przedstawicielem rodzaju Chelidonium, będącego częścią rodziny makowatych (Papaveraceae). Nazwę naukową zawdzięcza Karolowi Linneuszowi. Jako roślina od wieków wykorzystywana w medycynie ludowej, glistnik doczekał się w Polsce imponującej liczby nazw zwyczajowych. Dla przykładu można wymienić określenia takie, jak : alelujka, celidonia, cencelia, cendalia, glistownik, gliśnik, jaskółcze gniazdo, kurza ślepota, psi mlecz, sobacza lilija, złotnik, ziele od brodawek, złotnik, żółcień czy żółtak. Ze względu na swoje właściwości lecznicze glistnik był dawniej nazywany „darem niebios” (po łacinie coeli donum) i od tego określenia wywodzi się nazwa łacińska rodzaju. Według ludowej tradycji, z której wywodzi się przydomek „jaskółcze ziele” termin kwitnienia rośliny pokrywa się z czasem przylotu i odlotu jaskółek. 

Występowanie

Glistnik jaskółcze ziele występuje powszechnie w strefie klimatu umiarkowanego. Jego ojczyzną są tereny Europy i Azji, ale można go spotkać także na innych kontynentach (np. w Ameryce Północnej), gdzie jest naturalizowany. W Polsce jest pospolity na obszarze prawie całego kraju, przede wszystkim na niżu i w niższych partiach gór, natomiast nie spotkamy go w wyższych położeniach górskich. Gatunek ten jest typową rośliną synantropijną (ruderalną), obrasta bowiem nieużytki i ugory. Można go spotkać na rumowiskach, w zaniedbanych parkach i ogrodach oraz na wysypiskach śmieci. Dziko rośnie także w zagajnikach i zaroślach. Lubi gleby wilgotne, bogate w wapń i azot.

Glistnik jaskółcze ziele (Chelidonium majus)
Glistnik jaskółcze ziele (Chelidonium majus)

Opis

Omawiany gatunek jest mrozoodporną byliną dorastającą do około 50 – 80 cm, z krótkim, palowym, pomarańczowoczerwonym korzeniem. Wykształca obłe, zielone łodygi, z rzadka odstająco owłosione, które wznoszą się pionowo i rozgałęziają widlasto na boki. Dzięki temu glistnik tworzy szerokie, okazałe kępy. Cienkie i delikatne liście glistnika mają charakterystyczny kształt. Są pierzastosieczne, złożone z 5 – 7 jajowatych lub podłużnie jajowatych pojedynczych listków, brzegiem głęboko, nierówno powcinanych. Blaszka liściowa jest z wierzchu jasnozielona, a pod spodem sinawa, owłosiona. Liście mają długość do 20 cm. Są osadzone na łodydze naprzemianlegle. Dolne liście wyrastają na ogonkach, a górne są siedzące. Łodyga i liście zawierają pomarańczowy sok mleczny. Kwiaty glistnika są jaskrawożółte, czteropłatkowe, zaopatrzone w liczne, żółte pręciki i dwukrotny, jednokomorowy słupek. Mają do 2 cm średnicy i są zebrane po kilka (najczęściej 3 – 5) w nibybaldachy na szczytach pędów. Gatunek kwitnie od maja do września. Po zapyleniu zawiązują się owoce w formie wydłużonych torebek (do 5 cm) pękających dwiema klapami, przypominające wyglądem strąki. Znajdują się w nich liczne nasiona – drobne, czarne i połyskujące. W trakcie dojrzewania owoce zmieniają barwę z zielonej na jasnobrązową.

Zastosowanie

Choć glistnikowi w pełni kwitnienia nie można odmówić urody, to jednak gatunek ten nie znalazł zbytniego uznania jako roślina ozdobna i jest powszechnie uważany za chwast. Warto jednak wiedzieć, że otrzymano kilka odmian o pełnych kwiatach lub dekoracyjnych liściach, które można spotkać w ogrodzie. Dużo większe znaczenie mają właściwości lecznicze glistnika, które sprawiły, że był on przez długi czas stosowany w tradycyjnej medycynie wielu krajów europejskich. Najbardziej znanym i powszechnym sposobem wykorzystania rośliny jest usuwanie brodawek i kurzajek za pomocą soku wyciśniętego z łodyg i ogonków liściowych. Sok ten zalecany jest  także w leczeniu grzybic skóry, trudno gojących się ran czy łuszczycy. Surowcami leczniczymi pozyskiwanymi z glistnika są : ziele (Herba Chelidonii) oraz korzeń (Radix Chelidonii). Zawierają one szereg związków biologicznie czynnych, takich jak : alkaloidy (obecne w soku mlecznym – chelidonina, sangwinaryna, protropina czy berberyna), flawonoidy, garbniki, saponiny czy kwasy organiczne. Ziele glistnika posiada właściwości : moczopędne, rozkurczowe, bakteriobójcze, żółciopędne, uspokajające, przeciwbólowe, przeciwgrzybicze czy antyalergiczne. W postaci odwaru lub wyciągu alkoholowego było stosowane np. w dolegliwościach nerek, kamicy żółciowej, kolce jelitowej i wątrobowej, przewlekłym suchym  kaszlu czy chorobach reumatycznych. Obecnie doustne preparaty z glistnika nie są zalecane, stwierdzono bowiem, iż w znacznym stopniu działają hepatotoksycznie. Glistnik jaskółcze ziele jest rośliną trującą i przy podejmowaniu jakichkolwiek prób jego użycia należy zachować ostrożność. Nie powinny go stosować osoby z jaskrą, chorobą wrzodową, chorobami wątroby, niedrożnością przewodów żółciowych, kobiety w ciąży czy karmiące piersią. Za toksyczne działanie rośliny odpowiadają alkaloidy, których w roślinie jest aż 18. Najbardziej trującą częścią jest korzeń.

Glistnik jaskółcze ziele - owoce
Glistnik jaskółcze ziele – owoce

Ciekawostki

Wykazano, że alkaloidy zawarte w zielu glistnika mogą mieć właściwości przeciwnowotworowe (przykładem jest preparat Ukrain zawierający pochodną chelidoniny, stosowany w raku jelita grubego, trzustki czy prostaty). Drobne nasiona glistnika są zaopatrzone w biały, mięsisty wyrostek tzw. elajosom (ciałko mrówcze). Jest on chętnie zjadany przez mrówki, które przenosząc nasiona przyczyniają się do ich rozsiewania. Zjawisko to nosi nazwę myrmekochorii. Ze względu na intensywny, żółtopomarańczowy kolor soku mlecznego glistnik był w polskiej tradycji ludowej nazywany… jodyną. Dym ze spalonego suchego ziela glistnika był używany do odpędzania dokuczliwych owadów takich jak muchy i komary. Właściwości glistnika były znane już w starożytności. Wzmiankę o nim można znaleźć m.in. w Papirusie Ebersa. Gatunek jest przykładem tzw. doktryny podpisów – dawnej filozofii, zgodnie z którą dana cecha rośliny (np. pokrój) miała wskazywać na sposób jej leczniczego wykorzystania. I tak – z uwagi na zawartość  w łodydze glistnika żółtopomarańczowego soku, przypisywano mu zdolność leczenia schorzeń dróg żółciowych.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.