Głóg

Głóg jednoszyjkowy (Crataegus monogyna)

Rośliny z rodzaju głóg (Crataegus) są nie tylko piękne, ale także bardzo pożyteczne, dlatego warto zwrócić na nie uwagę. Są wśród nich liczne krzewy i niewielkie drzewa, które znalazły uznanie jako rośliny ozdobne i są chętnie sadzone w parkach i ogrodach. Kilka gatunków ma działanie lecznicze i jest wykorzystywane w ziołolecznictwie – głównie w profilaktyce i leczeniu chorób układu sercowo-naczyniowego. Bogactwem głogów są także jadalne owoce, które mogą być surowcem na przetwory oraz zdrowym i inspirującym dodatkiem do różnych potraw.

Nazwa

Rodzaj głóg (po łacinie Crataegus) obejmuje według różnych klasyfikacji od 200 do około 300 gatunków i jest częścią dużej rodziny różowatych (Rosaceae). Do najbardziej znanych gatunków w Polsce należą : głóg jednoszyjkowy (Crataegus monogyna) oraz głóg dwuszyjkowy (Crataegus oxycantha lub Crataegus laevigata). Samo słowo Crataegus wywodzi się z języka greckiego – pochodzi od wyrazu kratos, czyli „siła” (w nawiązaniu do bardzo mocnego drewna głogu). Ogólnie nomenklatura w obrębie rodzaju nastręcza nieco trudności z uwagi na istnienie licznych mieszańców, duże podobieństwo poszczególnych gatunków oraz stosowanie synonimów nazw naukowych. Głóg jednoszyjkowy jako roślina wykorzystywana w medycynie ludowej znany jest pod kilkoma nazwami potocznymi np. jako : bodlak, bodłek, cierń biały, ciernik, głóg pospolity, zajęcze gruszki bądź jaworek.

Głóg jednoszyjkowy (Crataegus monogyna)

Występowanie

Rośliny z rodzaju Crataegus są związane ze strefą klimatyczną umiarkowaną na półkuli północnej. Ojczyzną większości gatunków są Europa i Azja oraz Ameryka Północna, ale spora część rośnie naturalnie także w północnej części Afryki. W Polsce w stanie dzikim występują zaledwie trzy gatunki głogu (a właściwie dwa – wspomniane już : głóg jednoszyjkowy i głóg dwuszyjkowy oraz ich mieszaniec). Ich naturalne siedliska to widne lasy i skraje lasów oraz zarośla. Inne gatunki uprawia się u nas w charakterze roślin ozdobnych. Są to np. głóg pierzastolistny (Crataegus pinnatifida),  głóg włoski (Crataegus azarolus), głóg zielony (Crataegus chlorosarca) czy głóg szkarłatny (Crataegus intricata). Rośliny te są chętnie sadzone w parkach i ogrodach (np. w postaci różnych odmian ozdobnych). W miastach często można je spotkać na skwerach i przy ulicach, gdzie wiosną tworzą pięknie kwitnące aleje.

Opis

Głóg jednoszyjkowy (Crataegus monogyna) ma pokrój rozłożystego krzewu lub niewielkiego drzewa. Dorasta do około 5 m wysokości. Na jego szaro-brunatnych gałązkach wyrastają ciernie. Liście głogu jednoszyjkowego mają charakterystyczny kształt. Są pojedyncze, zielone, odwrotnie jajowate, trój- lub siedmioklapowane, głęboko wcięte. Kwiaty mają budowę typową dla roślin z rodziny różowatych. Mają po 5 białych lub bladoróżowych płatków i liczne pręciki. Słupek u tego gatunku ma (zgodnie z nazwą i w odróżnieniu od głogu dwuszyjkowego) jedną szyjkę. Kwiaty są niewielkie i zebrane w gęste podbaldachy. Przyciągają zapylaczy – pszczoły, trzmiele. Głóg jednoszyjkowy kwitnie wiosną (w maju – czerwcu). Po zapyleniu zawiązuje się jadalny owoc. Ma on czerwoną barwę i kulisty kształt, przez co przypomina maleńkie jabłuszko. Owoce głogu jednoszyjkowego zwisają na długich szypułkach, zebrane po kilka w owocostany. Dojrzewają jesienią.

Zastosowanie

Większość gatunków głogów ma jadalne owoce, które mogą być wykorzystane na smaczne i zdrowe przetwory. W ostatnich latach popularnością cieszy się np. nalewka z głogu. Liczne gatunki znalazły zastosowanie w charakterze krzewów i drzew ozdobnych. Uroda głogu jest niezaprzeczalna, zwłaszcza w porze wiosennej, gdy krzew jest dosłownie obsypany białymi lub różowymi kwiatami, przyciągającymi rzesze owadów. Drugi moment, gdy głogi ukazują swą niezwykłą urodę to jesień – czas owocowania. Warto wiedzieć, że głóg pięknie prezentuje się zarówno posadzony pojedynczo, jak i w grupie np. przycięty na kształt żywopłotu.

Cenne właściwości lecznicze głogu są znane od wieków. Głóg rozszerza naczynia wieńcowe, uszczelnia naczynia włosowate, wpływa korzystnie na poziom cholesterolu. Ochrania mięsień sercowy i poprawia krążenie mózgowe, wpływając na lepsze ukrwienie (a co za tym idzie lepsze dotlenienie) mózgu. Roślina ma mnóstwo zalet. Nic więc dziwnego, że jest składnikiem wielu preparatów wzmacniających układ krążenia dedykowanych osobom starszym. Przyjrzyjmy się bliżej jednemu z najbardziej znanych gatunków :

Głóg jednoszyjkowy (Crataegus monogyna) jest cenioną rośliną leczniczą. Na potrzeby zielarstwa pozyskuje się w pełni rozwinięte liście oraz kwiaty (z tym, że tylko białe) – będące w początkowej fazie kwitnienia tj. w maju – czerwcu, a także owoce (zbierane we wrześniu – październiku). Surowce te są bogate w takie składniki jak : flawonoidy (m.in. orientyna, apigenina, witeksyna, izowiteksyna), trójterpeny, katechina, kumaryny, kwasy organiczne, sole mineralne, fenolokwasy, garbniki, cukry, aminy i puryny. Główne kierunki zastosowania głogu w ziołolecznictwie dotyczą układu krążenia. Wyciągi z kwiatów i owoców tonizują pracę serca i obniżają ciśnienie krwi. Dodatkowo preparaty otrzymywane z surowców głogu wykazują działanie uspokajające, moczopędne i przeciwbólowe. Napar wodny z kwiatów oraz wyciągi alkoholowe z kwiatów bądź owoców stosuje się w zaburzeniach krążenia (zwłaszcza związanych z miażdżycą), bólach serca, nadciśnieniu, niewydolności krążenia, łagodzeniu uczucia duszności. Leki na bazie głogu są polecane szczególnie dla osób starszych, aczkolwiek nie powinno się ich stosować na własną rękę, bez porozumienia z lekarzem. Nie są wskazane np. dla pacjentów przyjmujących leki z digoksyną. W chorobach dziąseł i przyzębia ulgę przynosi żucie owoców oraz płukanie jamy ustnej naparem z kwiatów. Owoce głogu jednoszyjkowego mają także zastosowanie kulinarne. W postaci suszonej mogą być interesującym dodatkiem smakowym do napojów (np. kompotów) oraz przetworów – powideł, konfitur, dżemów, galaretki, domowego wina. Podobne zastosowanie ma też głóg dwuszyjkowy (Crataegus oxycantha).

Głóg szkarłatny (Crataegus coccinea) jest krzewem lub niewielkim drzewem (osiąga 5 – 7 m wysokości). Ma szerokie liście o piłkowanych brzegach i białe kwiaty. To roślina o dużych walorach ozdobnych. Jej największym atutem są duże (o średnicy do 2 cm) i piękne, czerwone owoce. Właśnie od ich szkarłatnej barwy wzięła się nazwa tego gatunku. Jego ojczyzną jest Ameryka Północna. Stamtąd gatunek trafił na inne kontynenty i jest chętnie sadzony w parkach, ogrodach oraz jako element zieleni miejskiej.

Głóg pośredni (Crataegus x media) to mieszaniec między głogiem jedno- i dwuszyjkowym. Występuje naturalnie m.in. w naszym kraju (głównie w jego zachodniej części). Jest też chętnie sadzony w charakterze rośliny ozdobnej. Najczęściej spotkamy jedną z jego najpiękniejszych odmian Paul’s Scarlet o pełnych, ciemnoróżowych kwiatach przypominających wyglądem miniaturowe różyczki. Wiosną kaskady tych wdzięcznych kwiatuszków zebranych w gęste kwiatostany okrywają całe drzewko czyniąc go prawdziwym klejnotem ogrodów, parków, skwerów i alei. Warto wspomnieć, że odmiana ta nie wytwarza owoców.

Odmiana Paul’s Scarlet

Ciekawostki

W dawnych czasach zmielone nasiona głogu wykorzystywano jako substytut drogiej i trudno dostępnej kawy (co oczywiście stanowiło zaledwie namiastkę prawdziwej arabiki czy robusty…). Owoce głogu są w zimie cennym pożywieniem dla ptaków. Lubią je np. jemiołuszki i drozdy, które przyczyniają się do rozsiewania nasion. Młode liście niektórych głogów (np. głogu jednoszyjkowego) są jadalne i mogą być np. składnikiem sałatek. Z głogu można z powodzeniem uformować bonsai. Szczególnie nadają się do tego gatunki o małych liściach i drobnych kwiatach, które są bardziej predysponowane do miniaturyzacji. Głóg puchaty (Crataegus mollis) jest roślinnym symbolem amerykańskiego stanu Missouri, na terenie którego można spotkać aż 75 różnych gatunków głogów.

Głóg jednoszyjkowy
Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.