Granat

Granat - owoc
Granat – owoc

Owoce granatu przez wieki silnie oddziaływały na ludzką wyobraźnię. Mnogość nasion otoczonych czerwonymi osnówkami, ukrytych pod twardą skórką, kojarzyła się z obfitością, żyznością i dobrobytem. Granat występował w mitach, opowieściach i legendach. Stał się także ważnym symbolem religijnym i źródłem wielu pięknych motywów w sztuce. Do dziś jest powszechnie kojarzony z miłością i płodnością, a jego wartość kulinarna znalazła uznanie na całym świecie.

Nazwa

Oficjalna nazwa gatunkowa to granat właściwy lub granatowiec właściwy (Punica granatum L.). Roślina należy do rodziny krwawnicowatych (Lythraceae). W przeszłości w niektórych klasyfikacjach była zaliczana do odrębnej rodziny granatowcowatych (Punicaceae). Znane są tylko dwa gatunki granatu – obok wspomnianego granatu właściwego jest jeszcze Punica protopunica Balf. f. – gatunek występujący endemicznie na Sokotrze. Nazwa angielska wywodzi się prawdopodobnie od łacińskich słów : pomum (jabłko) i granum (ziarno;  granatum można by tłumaczyć jako „wieloziarnisty”). Do tej pory okrągły i twardy owoc granatowca jest potocznie nazywany jabłkiem granatu np. w języku niemieckim Granatapfel,  a w szwedzkim granatäpple. Również w języku  francuskim pomme oznacza jabłko. Inne źródła mówią o średniowiecznym łacińskim słowie punicus , oznaczającym kolor szkarłatny lub ciemnoczerwony, ale także o związku nazwy owocu z Fenicjanami. Gatunek Punica  granatum posiada ponad 500 różnych odmian.

Występowanie

Tradycja uprawy granatów sięga kilku tysięcy lat. Najdawniejsze wzmianki o niej znajdujemy na Bliskim Wschodzie , w południowej Azji i regionie Morza Śródziemnego. W Mezopotamii odnaleziono gliniane tabliczki z zapisami w postaci pisma klinowego (datowane na połowę trzeciego tysiąclecia p.n.e.), które wspominają o granatach, a w jaskiniach nad Morzem Martwym zasuszone owoce pochodzące z około 1650 roku p.n.e. Do starożytnego Egiptu granat został sprowadzony około 1550 r. p.n.e.  Jako ojczyznę granatu wskazuje się najczęściej Iran oraz północno – wschodnią Turcję, ale także część obszarów Azji Zachodniej, Kaukazu i Półwyspu Indyjskiego (Afganistan, Iran, Irak, Turcja, Dagestan, Tadżykistan, Indie). Jego uprawa rozprzestrzeniła się dzięki Fenicjanom oraz kupcom wędrującym Jedwabnym Szlakiem. W Europie jego uprawę zapoczątkowali Maurowie na terenie obecnej Hiszpanii. Do Anglii egzotyczny owoc przywiózł John Tradescant. W  1769 r. dzięki hiszpańskim kolonizatorom granat trafił do Ameryki Środkowej i Kalifornii. Obecnie jest uprawiany w wielu krajach świata, praktycznie wszędzie tam, gdzie panuje sprzyjający, suchy i gorący klimat. Przede można go spotkać w rejonie Morza Śródziemnego, w Indiach, Argentynie, Meksyku, Stanach Zjednoczonych (Kalifornia, Arizona), południowych Chinach i w Azji południowej (Turcja, Afganistan, Azerbejdżan), północnej i środkowej Afryce. Roślina jest dość odporna na suszę i może wytrzymać spadki temperatury do około -12 ° C.

Punica granatum
Punica granatum

Opis

Granatowiec jest krzewem lub niewysokim drzewem (3–5 m). Młode gałązki są delikatne, lekko  zwisające, pokryte kolcami. Liście są położone naprzeciw siebie. Mają długość 3-8 cm, kształt eliptyczny lub jajowaty i są ciemnozielone z gładkim brzegiem. Ich górna powierzchnia jest wyraźnie błyszcząca. Kwiaty granatowca mają około 3-4 cm średnicy i są koloru jaskrawoczerwonego lub czerwono-pomarańczowego. U odmian ozdobnych można spotkać kwiaty różowe, kremowe czy białe. Wyrastają pojedynczo lub niewielkich grupach (2-4) na szczytach gałązek. Korona ma kształt dzwonkowaty i liczy do 8 płatków. Wewnątrz znajduje się jeden słupek z wielopiętrową zalążnią oraz liczne pręciki. Kwiaty są obupłciowe, większość odmian jest obcopylna. Owoc jest okrągłą jagodą koloru czerwonego lub fioletowego, wielkości dużego jabłka (do 12 cm średnicy). Posiada twardą, skórzastą łupinę i charakterystyczną końcówkę, będącą pozostałością kielicha. Wnętrze jest podzielone na przegrody, w których znajdują się nasiona. W pojedynczym owocu jest ich przeważnie kilkaset (600 – 700). Pestka jest dość duża, otoczona galaretowatym, soczystym miąższem barwy czerwonej lub różowej i zamknięta w błoniastej skórce. Granat jest rośliną długowieczną (można spotkać  nawet  dwustuletnie okazy).

Granat - pąki kwiatowe
Granat – pąki kwiatowe

Zastosowanie

Granatowiec jest cenionym drzewem owocowym, uprawianym w wielu miejscach na świecie. Służy głównie do otrzymywania słodko-cierpkiego soku, ale jego owoce są także przetwarzane na pyszne dżemy i syropy. Sok jest popularnym napojem w kuchni ormiańskiej, izraelskiej i indyjskiej oraz w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie. Owoce (a właściwie ich wnętrze) spożywa się także na surowo. Innym powszechnym zastosowaniem jest produkcja win oraz syropu o nazwie Grenadina, dodawanego do drinków i koktajli. W Azerbejdżanie sok otrzymany z dziko rosnących granatów służy do wytwarzania krystalicznego kwasu cytrynowego. W Indiach i Pakistanie jako dodatek do potraw wykorzystuje się suszone nasiona granatu. W Izraelu granat jest używany do sałatki Tabbouleh podczas Rosz ha-Szana . Za najlepsze na świecie uchodzą granaty z Iranu. Wiele źródeł podaje, że granatowiec ma właściwości lecznicze. Faktycznie zawarte w owocach składniki (głównie przeciwutleniacze) wydają się być potencjalnie korzystne dla zdrowia, jednak nie ma dostatecznych badań, które by to potwierdzały. Wiadomo na pewno, że kora ma działanie przeciwrobacze, głównie wobec tasiemców. Owoce są źródłem witamin: A, C, E, B1, B2, B3, B5, B6, K oraz magnezu, fosforu, manganu, potasu, żelaza czy kwasu foliowego. Powszechnie uważa się, że spożywanie granatów korzystnie wpływa na płodność  i podnosi libido, niektóre źródła wskazują także na pozytywny wpływ soku na prostatę. Sok z granatów świetnie gasi pragnienie i przywraca równowagę osmotyczną. Gdzieniegdzie sadzi się granatowce w celach ozdobnych, a w Korei i Japonii gatunek Punica granatum został doceniony jako materiał na efektowne bonsai z pięknymi kwiatami i ciekawym poskręcaniem kory (które pojawia się z wiekiem). Kora, liście i drewno ze względu na wysoką zawartość garbników znajdują zastosowanie w garbarstwie, a kwiaty są źródłem jaskrawoczerwonego barwnika do bawienia jedwabiu. Granaty mają też zastosowanie w produkcji kosmetyków.

Granat – symbolika

Symbolika związana z tą rośliną (a przede wszystkim jej owocami) jest bardzo bogata. Od tysięcy lat granat jest uważany za symbol zdrowia, płodności, bogactwa, żyzności oraz miłości, ale także za skuteczny afrodyzjak. Spotkać go można w mitologii greckiej (Afrodyta została wybrana na najpiękniejszą kobietę za pomocą granatu, boginie Furie zasadziły drzewko granatu na grobie Eteoklesa) i rzymskiej (mit o Prozerpinie porwanej przez Plutona do podziemnego świata zmarłych). Do tej pory granat ma duże znaczenie w kulturze Greków, co uwidacznia się podczas świąt i tradycyjnych obrzędów. Granat jest także ważnym symbolem religijnym. Biblia mówi o nim w ponad trzydziestu miejscach, m.in. wymienia go jako roślinę Ziemi Obiecanej. Kwiaty i owoce granatu były częstym elementem dekoracyjnym używanym przez cywilizację asyryjską, semicką i egipską. Przykładowo u Żydów owoce granatu oznaczają wierność Pięcioksięgowi, dlatego hafty z ich motywem zdobiły często szaty kapłańskie. Zgodnie z tradycją żydowską owoc granatu zawiera 613 nasion, co odzwierciedla 613 przykazań Tory. Niektórzy uczeni zajmujący się badaniem starożytności skłaniają się ku opinii, że to właśnie granatowiec był drzewem życia w ogrodzie Eden. O granatach rosnących w raju mówi także Koran. Granat ma też swoje miejsce w symbolice chrześcijańskiej, gdzie oznacza Zmartwychwstanie Jezusa i życie wieczne. W związku z tym owoce i kwiaty granatu są często spotykanym motywem zdobniczym w rzeźbie i malowidłach kościelnych oraz na szatach liturgicznych.

Punica granatum - kwiaty.
Punica granatum – kwiaty. Zdjęcie zrobione we Włoszech.

Ciekawostki

Od nazwy owocu granatowca pochodzi nazwa rodzaju broni (granat), która funkcjonuje w wielu językach europejskich.  Prawdopodobnie wzięło się to od skojarzenia podobnego kształtu obu rzeczy, ale także stąd, że owoce granatu są bardzo wytrzymałe, odporne na szkodniki i gnicie.  Owoce granatu są składnikiem tradycyjnej meksykańskiej potrawy o nazwie Chiles en nogada.  Jest to danie – symbol, bowiem odzwierciedla kolorystycznie meksykańską flagę (zielona papryka, biały orzechowy sos i czerwone ziarna granatu).

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.