Grążel żółty

Grążel żółty (Nuphar lutea)

Grążel żółty to jedna z najczęściej spotykanych i najłatwiej rozpoznawanych roślin wodnych. Efektowne, szmaragdowozielone liście unoszące się na powierzchni wody i żółte kwiaty wyrastające na sztywnych łodyżkach to jego cechy rozpoznawcze. Grążel żółty dobrze sprawdza się jako roślina ozdobna w większych oczkach wodnych i stawach. Mało osób wie, że roślina, choć jest trująca, była wykorzystywana w medycynie ludowej, a jej kłącze może być jadalne.

Nazwa

Grążel żółty nosi łacińską nazwę Nuphar lutea (w niektórych źródłach Nuphar luteum). Roślina jest częścią liczącego 8 gatunków rodzaju grążel (Nuphar) oraz rodziny grzybieniowatych (Nymphaceae). Wyróżnia się także kilka podgatunków grążela żółtego. W Polsce (w mowie potocznej) roślina jest znana jako : bączywie, bonowice, grążel wodny, mamałucha, panny czy rybawnyk. Łacińska nazwa rodzaju wzięła się z języka perskiego od słowa nufar. Część gatunkowa nazwy (lutea) oznacza po łacinie „żółty” i nawiązuje do złocistożółtego koloru kwiatów. W krajach anglojęzycznych grążel ze względu na specyficzny zapach kwiatów bywa nazywany butelką brandy (Brandy Bottle). Można się też spotkać z określeniem „żółta lilia wodna” (yellow water lilly).

Występowanie

Zasięgiem swego naturalnego występowania gatunek obejmuje niemal całą Europę oraz zachodnią i środkową część Azji. Dziko rośnie także w północno – zachodniej części Afryki. Grążel żółty to roślina słodkowodna. Zasiedla płytkie (do 5 m głębokości) wody stojące i wolno płynące (stawy, jeziorka, zalewy, starorzecza i leniwie płynące rzeki). W Polsce można go spotkać na obszarze niemal całego kraju (na całym niżu). Lubi zbiorniki zamulone o piaszczystym dnie. W sprzyjających warunkach roślina rozrasta się i potrafi pokryć znaczną część powierzchni danego akwenu. Grążel bywa też uprawiany jako roślina ozdobna w różnego typu zbiornikach wodnych.

Grążel żółty (Nuphar lutea)

Opis

Grążel żółty (Nuphar lutea) jest byliną wodną. Jego zasadniczą część stanowi grube (o średnicy dochodzącej do 10 cm) osadzone w dnie kłącze żółtozielonej barwy. Warto wspomnieć, że służy ono nie tylko przytwierdzeniu rośliny do podłoża w niestabilnym wodnym środowisku, ale jest także magazynem substancji odżywczych. Z niego na długich ogonkach wyrastają płaskie, duże (do 30 cm długości) i szerokie liście, które unoszą się na powierzchni wody. Każdy liść jest głęboko wcięty u nasady i ma wyraźnie widoczne, gęste unerwienie. Blaszka liściowa jest sercowato – owalna, całobrzega, skórzasta, zielonej barwy. Część liści grążela znajduje się pod wodą – liście te są delikatne, o pofalowanej blaszce, osadzone na krótkich ogonkach. Pływające na wodzie liście grążela żółtego są niewątpliwą ozdobą, ale wzrok przyciągają także kwiaty wyrastające na sztywnych, grubych łodygach ponad powierzchnię wody. Kwiaty są duże (o średnicy dochodzącej do 6 cm), żółtej barwy, zaopatrzone w liczne pręciki. Pojedynczy kwiat ma 5 lub 6 dużych płatków korony na zewnątrz oraz liczne mniejsze płatki znajdujące się wewnątrz kwiatu. W środkowej części umiejscowiony jest słupek – zbudowany ze zrośniętych owocolistków i zaopatrzony w tarczowate znamię. Zapach kwiatów przypomina woń jabłka z wyraźnie alkoholową nutą. Roślina kwitnie w długim okresie czasu, bo od maja aż do sierpnia. Po zapyleniu zawiązują się owoce w formie mięsistych zielonych torebek, kształtem przypominających pękate butelki. Wewnątrz nich znajdują się nasiona, które dojrzewają w sierpniu – wrześniu. Roślina rozmnaża się za pomocą nasion i przez fragmentację kłączy. Grążel żółty zimuje w formie kłącza, reszta rośliny na jesieni zamiera.

Grążel żółty – kwiat

Zastosowanie

Dość oczywisty jest fakt, iż grążel żółty jest wykorzystywany jako roślina ozdobna sadzona w oczkach wodnych, stawach, małych zalewach itp. Mniej osób wie, że jest to również roślina lecznicza. Dawniej znana i stosowana w medycynie ludowej, obecnie nieco zapomniana i rzadko wykorzystywana w ziołolecznictwie ze względu na mały dostęp do surowca (roślina podlega częściowej ochronie prawnej) oraz trujące właściwości. Surowcami zielarskimi są kłącza (pozyskiwane późną jesienią lub wczesną wiosną) oraz kwiaty i liście. W nich zawarte są związki biologicznie aktywne : glikozyd flawonowy luteolina, alkaloidy, tioalkaloidy, cholina, garbniki, białka, witaminy i sole mineralne. Preparaty lecznicze na bazie grążela żółtego wykazują działanie rozkurczowe, antyseptyczne, osłaniające, przeciwbólowe i przeciwzapalne. Mają też zdolność przyspieszania ziarninowania, a tym samym wspomagają gojenie. Stosuje się je wyłącznie zewnętrznie w formie :

Okładów z papki zrobionej z liści i kłączy – w chorobach reumatycznych, zapaleniu mięśni i stawów

Okładów ze świeżych liści – na opuchnięcia i dermatozy

Przymoczków nasączonych naparem z kwiatów – na trądzik i wypryski skórne

Grążel żółty jest trujący. Toksyczne działanie mają zawarte w nim takie związki jak : nufarydyna, nufaryna czy nufarolidyna, które zalicza się do alkaloidów bądź ich pochodnych. Działają one porażająco na korę mózgową.

Ciekawostki

Medycyna ludowa podaje, że okład zrobiony ze świeżych liści grążela żółtego pomaga w łagodzeniu migrenowych bólów głowy. W przypadku grążela żółtego mamy do czynienia z heterofilią, która manifestuje się występowaniem liści różnego kształtu na jednej roślinie. Tak jak już zostało powiedziane część liści jest pływająca i ma płaskie, skórzaste blaszki; inne rozwija się pod wodą, są cienkie i mają falisty kształt. Nasiona grążela żółtego zawieszone są w galaretowatej substancji, która (dzięki zawartości powietrza) umożliwia utrzymywanie się nasion na powierzchni wody i rozsiewanie. Kłącza zawierają dużą ilość skrobi i bywały w przeszłości wykorzystywane jako pożywienie (np. źródło mąki). Są także bogatym w składniki odżywcze przysmakiem piżmaków. Kwiaty grążela w nocy pozostają zamknięte. Żywotność pojedynczego kwiatu wynosi 4 – 5 dni.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.