Jarzębina

Jarząb pospolity (Sorbus aucuparia) Obraz Elsemargriet z Pixabay

Mało wymagający i niezwykle dekoracyjny jarząb pospolity (powszechnie nazywany jarzębiną) jest znany nawet dzieciom. Popularność zawdzięcza jadalnym owocom o charakterystycznym wyglądzie, które (choć są cierpko – kwaśne w smaku) mają licznych sympatyków. Poleca się je przede wszystkim do robienia zdrowych i smacznych przetworów. Warto wiedzieć, że jarzębina jest nie tylko cenionym drzewem ozdobnym, ale także rośliną leczniczą. Poznajmy ją bliżej.

Nazwa

Niewielkie drzewo znane powszechnie jako jarzębina nosi naukową nazwę jarząb pospolity lub jarząb zwyczajny (po łacinie Sorbus aucuparia). Jako ugruntowany od wieków element polskiej kultury ludowej jarząb doczekał się kilku nazw zwyczajowych, takich jak np. : jabrontek, jarząbek, skoruch, skorusa czy właśnie – jarzębina. Roślina jest częścią rodzaju jarząb (Sorbus), który liczy od około 100 do ponad 200 gatunków drzew i krzewów. Faktyczną liczbę taksonów w obrębie rodzaju trudno jest określić, a to ze względu na istnienie mieszańców międzygatunkowych oraz licznych podgatunków w przypadku poszczególnych gatunków jarzębów. Rodzaj należy do dużej rodziny różowatych (Rosaceae).

Występowanie

Obszar naturalnego występowania jarzębiny to niemal cała Europa (oprócz południa Hiszpanii i Grecji oraz kilku wysp Morza Śródziemnego), a także duża część Azji (aż do Rosji i północnych Chin). Warto wspomnieć, że w różnych rejonach Europy i Azji można natrafić na różne podgatunki Sorbus aucuparia. Gatunek został sprowadzony do Ameryki Północnej jako roślina ozdobna i na pewnych obszarach uległ tam naturalizacji (np. w Kanadzie i północnej części Stanów Zjednoczonych). Zawędrował również do Australii. Na terenie Polski jarząb pospolity występuje powszechnie w widnych lasach i zaroślach. Można go spotkać także na nieużytkach i przy drogach. Często bywa sadzony w parkach, ogrodach i na miejskich skwerach jako roślina ozdobna. Jest to także gatunek pionierski – ma małe wymagania i chętnie zajmuje obszary zaburzone i trudno dostępne dla innych gatunków np. tereny o podłożu piaszczystym i kamienistym.

Jarząb pospolity – kwiaty

Opis

Jarząb pospolity ma pokrój drzewa lub (rzadziej) krzewu. Dorasta do około 15 m wysokości. W porównaniu z innymi gatunkami drzew żyje krótko – przeciętnie około 80 – 100 lat. Posiada rozłożystą koronę owalnego kształtu. Pień i gałęzie pokrywa szaro – brunatna kora. Liście jarzębiny są nieparzystopierzaste (złożone z 11 – 15 małych lancetowatych listków o ostro piłkowanych brzegach); mierzą do 20 cm długości i 12 cm szerokości. Blaszka liściowa jest gładka, z wierzchu lekko błyszcząca, a od spodu bardziej matowa. Ma wyraźnie widoczne unerwienie. Kwiaty jarzębiny są białe i drobne (do 10 mm średnicy), zebrane w wielokwiatowe podbaldachy. Pojedynczy kwiat jest pięciopłatkowy z licznymi pręcikami i ma budowę typową dla rodziny różowatych. Kwiaty wydzielają woń podobną do zapachu gorzkich migdałów. Jarząb pospolity kwitnie wiosną (kwiecień – czerwiec). Po zapyleniu (przy udziale owadów) zawiązują się owoce w formie pestkowców, które z wyglądu przypominają maleńkie jabłuszka : są mięsiste i kuliste, a od spodu mają rysunek czarnej, pięcioramiennej gwiazdy. Pod ich skórką kryje się jasnożółty miąższ cierpki w smaku. Owoce jarzębiny zwisają na szypułkach zebrane w groniaste owocostany. Dojrzewają w okresie od sierpnia do października, a ich barwa zmienia się z zielonej poprzez jasnopomarańczową aż do szkarłatnej. Potem pozostają na zimę na bezlistnym krzewie (liście opadają na zimę).

Jarzębina zimą

Zastosowanie

Jarzębina to znana i ceniona od wieków roślina lecznicza. Surowcem są kwiaty (zbierane w początkowym okresie kwitnienia) oraz owoce (pozyskiwane w sierpniu – w początkowej fazie dojrzewania, gdy tylko zaczynają nabierać czerwonej barwy). Są one bogate w składniki biologicznie czynne : flawonoidy, kwasy organiczne (np. jabłkowy), gorycze, karotenoidy, sole mineralne, witaminy, cukry, pektyny oraz olejek eteryczny. Przygotowane z jarzębiny preparaty wykazują działanie przeciwzapalne, moczopędne, ściągające, przeciwkrwotoczne oraz przeciwmiażdżycowe. W małych dawkach działają przeciwbiegunkowo, a w dużych przeczyszczająco. Należy pamiętać, że przetwory z jarzębu pospolitego są przeciwwskazane przy nadkwaśności oraz w chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy. Oto przykładowe zastosowania lecznicze jarzębiny :

Odwar z owoców – stany zapalne nerek, kamica nerkowa, nieżyt żołądka i jelit, cukrzyca, miażdżyca, nadciśnienie tętnicze, zaburzenia krążenia obwodowego

Nasiadówki w odwarze z owoców – stany zapalne w okolicy odbytu, hemoroidy

Napar z kwiatów – zaburzenia miesiączkowania, nieżyt układu oddechowego, przeziębienie

Jarzębina słynie z wysokiej zawartości witaminy C w owocach. Są one cierpkie w smaku, ale cenione i zdrowe. Przy czym raczej nie powinny być spożywane w stanie surowym (zwłaszcza w dużej ilości), ponieważ zawierają szkodliwy kwas parasorbowy, podrażniający śluzówkę żołądka. Związek ten rozkłada się pod wpływem temperatury, dlatego owoce poddane obróbce termicznej (np. gotowaniu) są zupełnie bezpieczne. Warto wspomnieć, że również przemrożenie niszczy kwas parasorbowy. Owoce mogą być z powodzeniem przetwarzane na dżemy, musy, galaretki, soki czy syropy. Czasem w sklepach można też spotkać „cukierki” z jarzębiną – kandyzowane lub suszone owoce oblane czekoladą albo polewą cukrową. W ostatnich latach popularnością cieszą się przetwory typu „owoce jarzębiny w miodzie” lub „owoce jarzębiny w cukrze”. Owoców jarzębu używa się także do wyrobu wina i likieru, a przesmażone stanowią interesujący dodatek do mięs np. do dziczyzny.

Jarzębina wiosną

Jarząb pospolity jest bardzo popularnym drzewem dekoracyjnym. Jest łatwy w uprawie, mało wymagający i odporny na mróz. Wyhodowano co najmniej kilka jego odmian ozdobnych o różnych interesujących cechach. Przedstawiciele gatunku są ozdobą parków, alejek, ogrodów, trawników itp., przyciągając wzrok praktycznie o każdej porze roku. Ze względu na małe rozmiary jarząb pospolity pasuje nawet do niewielkich ogrodów. Jest też rośliną miododajną. Uzyskany z niego miód ma czerwonawe zabarwienie i silny aromat. Twarde drewno jarzębiny bywa wykorzystywane w stolarstwie oraz rzeźbiarstwie. Liści używa się sporadycznie jako paszy dla zwierząt gospodarskich.

Ciekawostki

Owoce jarzębiny oprócz witaminy C zawierają jeszcze inne witaminy : PP, E oraz K a także składniki mineralne np. magnez, potas, miedź. Są także bogate w karoten. Kwas sorbowy zawarty w owocach jest używany w charakterze środka konserwującego w przemyśle spożywczym oraz kosmetycznym. A dawniej z owoców jarzębu pospolitego otrzymywano jeszcze sorbitol – zamiennik cukru. Z jarzębiną wiąże się wiele ludowych zwyczajów i przesądów. W niektórych częściach Europy (np. obecna Wielka Brytania) drzewa tego gatunku były dawniej sadzone jako ochrona przed czarownicami albo złymi duchami (wierzono, że czerwony kolor owoców działa odstraszająco). Owoce jarzębiny są przysmakiem ptaków (m.in. drozdów, gili i jemiołuszek), które przyczyniają się do rozsiewania nasion, roznosząc je na znaczne odległości (nasiona nie ulegają strawieniu).

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.