Jeżówka

 

Jeżówka purpurowa
Jeżówka purpurowa

Jeżówki to nie tylko piękne byliny, zdobiące w pełni lata nasze ogrody. To także rośliny cenione od dawna w ziołolecznictwie. Najsłynniejsza z nich – jeżówka purpurowa zyskała uznanie jako składnik naturalnych preparatów podnoszących odporność. Dzięki przeprowadzonym badaniom naukowym, które potwierdziły jej prozdrowotne właściwości, zaczęto ją powszechnie stosować i obecnie jeżówka jest znana niemal na całym świecie.

Nazwa

Rodzaj jeżówka (łac. Echinacea) jest częścią rodziny astrowatych (Asteraceae). Zalicza się do niego (według różnych klasyfikacji) cztery lub dziewięć gatunków. Najbardziej znanym z nich jest jeżówka purpurowa, czyli Echinacea purpurea, która co prawda funkcjonuje także pod innymi nazwami łacińskimi (jak Echinacea intermedia czy Echinacea speciosa), jednak najbardziej powszechna jest pierwsza z wymienionych nazw – odzwierciedlająca głęboki kolor płatków. Pospolicie gatunek ten bywa nazwany purpurową stokrotką, czerwonym słonecznikiem czy też po prostu echinaceą. Nazwa jeżówka wzięła się od charakterystycznego wyglądu środkowej części kwiatostanów – najeżonej, szorstkiej kopuły z rurkowatych kwiatów, którą skojarzono z jeżem. Łacińskie miano Echinacea pochodzi od greckiego słowa echinos oznaczającego jeża albo jeżowca. Przez długi czas rodzaj jeżówka w ogóle nie był wyodrębniany, a rośliny zaliczano do nieco większego, blisko spokrewnionego rodzaju Rudbeckia. Można się więc spotkać z nazwą Rudbeckia purpurea, odnoszącą się do jeżówki purpurowej. Oprócz wspomnianego gatunku w Polsce uprawia się jeszcze jeżówkę bladą (Echinacea pallida) i jeżówkę wąskolistną (Echinacea angustifolia). Istnieją także liczne odmiany jeżówek o kwiatach w kolorze białym, łososiowym czy żółtym oraz różnych kształtach płatków, a także mieszańce międzygatunkowe.

Występowanie 

Jeżówki pochodzą z Ameryki Północnej i tam wciąż można spotkać jeżówkę purpurową w stanie dzikim. Naturalne siedliska tego gatunku znajdują się na wilgotnych łąkach i preriach oraz w widnych lasach we wschodniej, południowo-wschodniej i środkowo-zachodniej części USA (od stanu Georgia do Luizjany i Oklahomy, a na północ do Wirginii, Ohio, Michigan, Illinois, Iowa i Missouri). Warto wiedzieć, że w swoim naturalnym środowisku jeżówki są coraz rzadsze i dlatego jeżówka purpurowa w Kansas, na Florydzie i w Północnej Karolinie została uznana za roślinę zagrożoną wyginięciem. Główną przyczyną spadku jej populacji na tych obszarach jest zmniejszanie się powierzchni stanowiących naturalne siedliska. Na szczęście jeżówki są chętnie uprawiane w wielu miejscach na świecie. Na przełomie XIX i XX w. jeżówka purpurowa została sprowadzona do Europy i obecnie można ją spotkać m. in. w we Francji, Holandii, w Niemczech, w Polsce czy na Ukrainie. Roślina dotarła też do niektórych części Kanady (gdzie jest naturalizowana), a nawet do takich miejsc, jak Malezja czy Indonezja.

Jeżówka - ulubienica motyli
Jeżówka – ulubienica motyli

Opis

Typowym przedstawicielem rodzaju Echinacea jest jeżówka purpurowa. Jest to bylina osiągająca wysokość do 120 – 150 cm, posiadająca włóknisty system korzeniowy. Zazwyczaj rośnie grupami, wytwarzając pokaźne kępy. Wykształca sztywne, proste łodygi, pokryte szorstkimi włoskami oraz grube i dość duże (5-12 cm długości), również owłosione liście, jajowatego lub szeroko lancetowatego kształtu i ciemnozielonego koloru. Brzegi blaszki są ząbkowane, a każdy dolny liść osadzony jest na dość długim ogonku. Górne liście są znacznie mniejsze i siedzące. Na szczycie każdej łodygi latem pokazują się okazałe kwiatostany (do 12 cm średnicy) o typie koszyczka. Każdy z nich jest zbudowany z zebranych w środkowej części brązowych kwiatów rurkowatych, tworzących coś w rodzaju najeżonej kopuły oraz otaczających je kwiatów języczkowatych (w liczbie około 20) przypominających płatki (i czasem tak nazywanych), o intensywnie purpurowej barwie, których zadaniem jest przywabianie owadów. Kwiaty są obupłciowe, zapylane głównie przez motyle, pszczoły i trzmiele. Jeśli pozostaną na zimę, wówczas są chętnie odwiedzane przez szczygły i inne ptaki odżywiające się nasionami. Jeżówka nie jest jednak rośliną zimozieloną – co roku na wiosnę wypuszcza nowe pędy, odbijając z korzeni.

Jeżówka - kwiat
Jeżówka – kwiat

Zastosowanie

Jeżówki wykorzystuje się jako rośliny ozdobne. Nie mają one specjalnych wymagań i są wytrzymałe, a ponadto cechują się długim okresem kwitnienia, dzięki czemu mogą czarować pięknem swoich kwiatów przez całe lato. Są chętnie sadzone w ogrodach, rzadziej zdobią miejskie skwery i parkowe klomby. Dzięki znacznej trwałości nadają się na kwiat cięty. Mogą stanowić składnik bukietów i wiązanek, zgrabnie komponując się z innymi kwiatami. Szczególnie pasują do kompozycji w stylu „wiejskim” – połączone z kwiatami polnymi. Ale uroda to nie jedyny atut jeżówek. Ich cenne właściwości były znane już rdzennym Indianom amerykańskim, którzy często wykorzystywali te rośliny w ziołolecznictwie, a słuszność tego postępowania potwierdziła współczesna nauka. Co prawda Indianie częściej używali jeżówki wąskolistnej (Echinacea angustifolia), jednak to łatwiejsza w uprawie jeżówka purpurowa w czasach współczesnych zdobyła uznanie jako roślina lecznicza. Indianie zauważyli, że stosowane zewnętrznie ziele pomaga w gojeniu się ran, oparzeń i miejsc po ukąszeniu owadów. Jej korzeni używali do żucia, co przynosiło ulgę w bólu zęba i stanach zapalnych gardła. Wyciągami stosowanymi wewnętrznie leczyli różnego rodzaju bóle, kaszel, gorączkę, stany skurczowe żołądka, a nawet próbowali niwelować działanie na organizm jadu grzechotnika.

Jeżówka na odporność

Współcześnie jeżówka purpurowa jest stosowana leczniczo głównie w postaci preparatów podnoszących odporność organizmu (wyciągi wodne i alkoholowe, tabletki). Surowcami używanymi do ich produkcji są korzeń i ziele, w których stwierdzono obecność frakcji polisacharydowych o silnych właściwościach immunostymulujących. Badania wykazały, że jeżówka wspomaga funkcje odpornościowe organizmu poprzez wpływ na zwiększenie properdyny w surowicy krwi i aktywację fagocytozy granulocytowej. W trakcie terapii z jej użyciem zaobserwowano również wyraźny wzrost liczby leukocytów oraz przyśpieszenie obwodowego przepływu krwi. Polisacharydy z jeżówki pobudzają granulocyty i makrofagi do uwalniania takich substancji czynnych jak : alfa-interferon, czynnik martwicy nowotworów czy interleukina. Wykazano także, że leki z echinaceą działają przeciwwirusowo, dlatego zaleca się je pomocniczo przy przeziębieniu i chorobach infekcyjnych (np. zapaleniu oskrzeli), w stanach zapalnych jamy ustnej i gardła, gorączce, kaszlu, a także zapaleniu dróg moczowych. Wyciągi używane zewnętrznie wspomagają gojenie się ran. Warto wspomnieć, iż preparaty z jeżówki są o tyle skuteczne, o ile zostaną zastosowane w początkowej fazie choroby. Lepsze efekty przynosi terapia przerywana (niż ciągła), dlatego na ogół zaleca się kurację 10-14 dniową i następnie krótką przerwę. Pierwotnie sądzono iż jedyną skuteczną drogą podania są iniekcje dożylne, ale obecnie większość preparatów aplikuje się doustnie. Choć leki z jeżówki mają tak dobroczynne działanie, to jednak nie wszyscy mogą je zażywać. Nie poleca się ich astmatykom, ani osobom cierpiącym na alergie, a to z uwagi na stosunkowo częste reakcje uczuleniowe. Należy też wziąć pod uwagę ewentualne działania niepożądane – głównie ze strony przewodu pokarmowego. Wysokie dawki (powyżej 1000 mg) mogą powodować zawroty głowy. Jeżówki nie należy stosować w ciężkich schorzeniach.

Ciekawostki

Wiele roślin obecnych w naszych ogrodach to mieszańce, dlatego nie poleca się ich samodzielnego wykorzystywania w celach leczniczych. Zanim pokusimy się o zbiór surowca zielarskiego i podejmiemy próby jego zastosowania lepiej upewnijmy się, czy faktycznie mamy do czynienia z jeżówką purpurową. Wiele osób myli jeżówki z podobną do nich rudbekią. Rozróżnienie wydaje się łatwe, bowiem rośliny należące do rodzaju Rudbeckia zawsze mają żółte lub pomarańczowe zewnętrzne części kwiatostanu, a kwiaty jeżówki są zwykle różowe lub fioletowe. Jednak sprawa nie zawsze jest tak oczywista. Istnieje pewien wyjątkowy gatunek jeżówki : Echinacea paradoxa, posiadający żółte kwiatostany, a ponadto możemy spotkać szereg hodowlanych odmian jeżówki o kwiatach żółtych czy nawet pomarańczowoczerwonych.

Kwitnące rudbekie.
Kwitnące rudbekie.
Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.