Kalina koralowa

Kalina koralowa (Viburnum opulus)

Kalina koralowa występuje w Polsce dość powszechnie i chociażby z tego powodu wydaje się dobrze znana. A kryje w sobie szereg zarówno leczniczych, jak i trujących właściwości, o których nie każdemu wiadomo… Krzew kaliny ze swoją intrygującą symboliką wrósł w ludową obyczajowość i tradycję, szczególne miejsce zyskując w kulturze słowiańskiej. Piękne kwiaty, efektowne zwłaszcza u licznych odmian ozdobnych, a także przyciągające wzrok owoce to atuty tego niezwykle dekoracyjnego krzewu.

Nazwa

Kalina koralowa to gatunek znany pod łacińską nazwą Viburnum opulus. Zawdzięcza ją Karolowi Linneuszowi. Cały rodzaj kalina (Viburnum) liczy około 150 gatunków. Część klasyfikacji umiejscawia go w obrębie rodziny piżmaczkowatych (Adoxaceae), ale niektóre (głównie starsze) źródła zaliczają go do przewiertniowatych (Caprifoliaceae). Można się także spotkać z umieszczaniem rodzaju w odrębnej rodzinie kalinowatych (Viburnaceae). Kalina jest nazywana „koralową” z powodu kulistych i jaskrawoczerwonych owoców, przypominających ozdobne korale. Istnieją dwie naturalne odmiany, związane są z dwoma kontynentami – azjatyckim i amerykańskim (Viburnum opulus var. americanum i Viburnum opulus var. sargentii). Przez niektórych botaników są one uważane za odrębne gatunki. 

Występowanie

Opisywany gatunek w postaci odmiany właściwej (Viburnum opulus var. opulus) rośnie dziko na terenie Europy oraz w środkowej i zachodniej części Azji (aż po Syberię i Kaukaz). Zasięg jego występowania na naszym kontynencie jest bardzo duży (nie ma kaliny tylko na jego południowych i północnych krańcach). Kalina koralowa posiada naturalne odmiany, które rosną dziko w Ameryce Północnej (Viburnum opulus var. americanum) i na Dalekim Wschodzie (Viburnum opulus var sargentii). Generalnie wykazuje pełną mrozoodporność i preferuje strefę klimatu umiarkowanego. W Polsce kalina koralowa jest pospolita i można ją spotkać na terenie całego kraju (z wyjątkiem wysokich partii górskich). Warto wspomnieć, że odmiana typowa zawędrowała do Ameryki Północnej (m.in. do Kanady), gdzie jest uważana za gatunek inwazyjny. Ulubione siedliska tego gatunku to wilgotne lasy i zarośla. Często można spotkać kalinę koralową w rowach i nad brzegami wód stojących i płynących. Roślina jest sadzona w parkach i ogrodach w prawie całej strefie klimatycznej umiarkowanej.

Kalina koralowa – kwiaty

Opis

Kalina koralowa jest rozłożystym (do 2 m szerokości) krzewem o dość luźnym pokroju. Osiąga do 4 – 5 m wysokości. Odznacza się korą jasnoszarej barwy, pokrytą podłużnymi spękaniami i licznymi przetchlinkami. Gałązki kaliny są giętkie i dość kruche; za młodu czerwonobrunatnej barwy i delikatnie owłosione. Liście mają charakterystyczny kształt. Posiadają szeroką, jajowatą, trój- lub pięcioklapowaną blaszkę. Wyrastają naprzeciw siebie na krótkich ogonkach, mają do 10 cm długości i do 8 cm szerokości. Brzeg liścia jest nieregularnie piłkowany, nasada sercowata lub ucięta. Wiosną i w pełni lata liście kaliny koralowej są jasnozielone, natomiast późnym latem i jesienią przebarwiają się na czerwono. Roślina zakwita w maju – czerwcu. Kwiaty są białe i 5-ciopłatkowe. Tworzą płaskie kwiatostany w formie baldachogrona na szczytach pędów. Średnica pojedynczego kwiatostanu dochodzi do 10 cm. Wyraźnie widoczna jest różnica między płonnymi kwiatami skrajnymi, które są większe i bardziej okazałe, a położonymi w środkowej części kwiatostanu drobnymi, obupłciowymi kwiatami płodnymi. Owoce kaliny koralowej to typowe pestkowce. Mają gładką, błyszczącą powierzchnię, charakterystyczną jaskrawoczerwoną barwę i kulisty kształt. Wewnątrz każdego z nich kryje się pojedyncze nasiono – okrągła pestka o średnicy kilku mm.

Kalina koralowa – liście i owoce

Zastosowanie

Kalina koralowa jest znaną od wieków rośliną leczniczą. Medycyna ludowa wykorzystywała korę (Cortex Viburni opuli) tego krzewu, która jest bogata w liczne związki biologicznie aktywne takie, jak : flawonoidy, garbniki, kwasy organiczne (octowy, masłowy, mrówkowy, izowalerianowy, linolowy czy palmitynowy), żywice, pochodne kumaryny czy triterpeny. Surowiec pozyskuje się wczesną wiosną (marzec-kwiecień). W procesie suszenia kora kaliny zwija się w rurki, które z wierzchu mają barwę popielatą, a w środku są żółte z czerwonymi zaciekami. Ma gorzki smak i jest bezwonna. Wykazuje działanie : przeciwbólowe, rozkurczowe, przeciwzapalne i przeciwkrwotoczne. Stosuje się ją głównie w chorobach kobiecych : bolesnej menstruacji, stanach rozkurczowych i atonii macicy, do obniżania ciśnienia przy krwotokach wewnętrznych, w okresie klimakterium i w ciąży (przy nadmiernym pobudzeniu nerwowym i skłonnościach do poronień). Rzadziej stosowanymi surowcami są liście, owoce i kwiaty.

Kalina koralowa jest trująca, zawiera bowiem toksyczne saponiny. Zatrucie najczęściej ma miejsce po spożyciu większej ilości surowych owoców. Jego objawy to : zawroty głowy, nudności i wymioty, zaburzenia mowy i równowagi, utrata przytomności a w skrajnych przypadkach nawet zgon. Owoce mają zastosowanie kulinarne, ale wyłącznie te przemrożone albo poddane obróbce termicznej (np. gotowaniu). Bywają (głównie w Europie Wschodniej) używane do sporządzania syropów, nalewek, galaretek czy konfitur. Są bogate w witaminy (C, E, kwas foliowy). Zawierają również składniki mineralne, takie jak magnez, wapń, sód, potas czy żelazo. Inne obecne w nich substancje to : saponiny, garbniki, pektyny, kwas octowy i kwas izowalerianowy. Uwaga : przetworów z owoców kaliny koralowej nie powinno się spożywać w większej ilości.

Kalina koralowa pełni także od wieków funkcję krzewu dekoracyjnego. Nie ma dużych wymagań i dobrze znosi środowisko miejskie, a wygląda naprawdę urokliwie. W ostatnich dziesięcioleciach wyhodowano szereg odmian ozdobnych kaliny koralowej. Wśród nich największą popularnością cieszą się te o kulistych kwiatostanach, które przypominają białe kule (wyglądają podobnie, jak u hortensji, z tym że są znacznie mniejsze). Krzew jest chętnie sadzony w ogrodach i parkach, ma bowiem liczne walory dekoracyjne – urokliwe kwiaty, intrygujące czerwone owoce oraz przebarwiające się na jesieni liście.

Kalina koralowa – jedna z odmian ozdobnych

Kilka słów na temat uprawy kaliny koralowej

Kalina koralowa jest mało wymagająca i łatwa w uprawie. Preferuje gleby gliniaste o dużej wilgotności, zasobne w składniki odżywcze i przepuszczalne – z dodatkiem perlitu lub piasku. Może jednak rosnąć także w podłożu słabej jakości. Wówczas wskazane jest nawożenie jej co 3 – 4 lata nawozem naturalnym (obornik, kompost). Dla optymalnego kwitnienia dobry jest nawóz z dużą zawartością fosforu, natomiast niewskazany – z azotem. Najlepsze będzie pH gleby neutralne lub lekko zasadowe. Jako rozłożysty, okazały krzew kalina koralowa potrzebuje odpowiedniej przestrzeni. Warto przeznaczyć dla niej stanowisko słoneczne albo półcieniste. Przycinanie nie jest konieczne, ale trzeba usuwać martwe i połamane gałązki. W upalne, suche dni dobrze jest kalinę podlewać (zwłaszcza młode egzemplarze). Ogólnie warto zadbać o jak najlepsze warunki dla krzewu, ponieważ zdrowa roślina będzie mogła opierać się atakom szkodników (a jest podatna na mszyce, choroby grzybowe oraz chrząszcza o nazwie szarynka kalinówka).

Ciekawostki

Niezbyt ładny (w naszym odczuciu) zapach kwiatów jest atrakcyjny dla muchówek, które chętnie je odwiedzają, przyczyniając się do zapylania kaliny. Z kolei w rozsiewaniu nasion biorą udział ptaki, choć tak naprawdę owoce kaliny koralowej nie należą do często przez nie wybieranych. Mają bowiem zdecydowanie cierpki posmak, pomimo iż zawierają do 30 % cukru. Jeszcze nie tak dawno temu (do roku 2014) dziko rosnące egzemplarze były objęte ochroną. Wprowadzono ją w celu ograniczenia pozyskiwania kaliny ze stanowisk naturalnych (w celach leczniczych). Z owoców można otrzymać czerwony barwnik, a z kory ciemnozielony. W słowiańskiej tradycji ludowej kalina koralowa symbolizuje młodość, świeżość i niewinność. Z tego powodu istniał zwyczaj sadzenia jej na grobach zmarłych dziewcząt i chłopców. Szczególne miejsce kalina koralowa zajmuje w folklorze Ukrainy i Rosji.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.