Kapar ciernisty

Kapar ciernisty (Capparis spinosa)

Kapary to bardzo oryginalny dodatek do potraw. Mają charakterystyczny, pikantny smak, w którym można odnaleźć nuty podobne do czarnego pieprzu i musztardy. Przyprawa ta cieszy się popularnością głównie w kuchni śródziemnomorskiej, ale powoli zdobywa miłośników również w Polsce. Wciąż jednak niewiele osób wie cokolwiek na temat jej pochodzenia. Tymczasem sprawa jest dość niezwykła, bo kapary to marynowane, zamknięte pączki kwiatów rośliny o nazwie kapar ciernisty (Capparis spinosa ). Poznajmy ją bliżej.

Nazwa

Kapar ciernisty (po łacinie Capparis spinosa) jest jednym z najbardziej znanych przedstawicieli rodzaju kapar (bądź kapary) i częścią rodziny kaparowatych (Capparaceae). Cały rodzaj liczy około 250 gatunków, z czego zaledwie dwa występują na terenie Europy. Taksonomia rodzaju jest nieco zawiła ze względu na dużą zmienność gatunkową oraz występowanie podgatunków i mieszańców (również Capparis spinosa posiada kilka dobrze zbadanych i opisanych podgatunków). Autorem łacińskiej nazwy kapara ciernistego jest Karol Linneusz. W Polsce posługujemy się spolszczoną wersją nazwy łacińskiej, a w krajach anglojęzycznych kapar jest nazywany potocznie różą Flindersa. Słowo capparis prawdopodobnie ma swoje źródło w starożytnym języku greckim.

Występowanie

Kapar ciernisty jest rośliną wybitnie ciepło- i sucholubną. Występuje w subtropikalnych i tropikalnych częściach świata. Zakres temperatur, w jakich może żyć i rozwijać się wynosi od 10 °C do 31°C. Dziko rosnący kapar ciernisty można spotkać w basenie Morza Śródziemnego, na obszarze Azji Mniejszej oraz w Indonezji, Australii, na wyspach Pacyfiku, Madagaskarze i Filipinach. Ponadto roślina jest uprawiana w wielu ciepłych krajach jako gatunek ozdobny i użytkowy (źródło kaparów). Najwięcej upraw można napotkać w Maroku, Algierii, Iraku, Turcji, Hiszpanii  i we Włoszech. W naturze roślina często występuje w miejscach skalistych i suchych, ma bowiem małe wymagania odnośnie gleby i wilgotności (może rosnąć w podłożu piaszczystym, żwirowym, ilastym, wyrastać w szczelinach skalnych). W krajach o gorącym klimacie kapar ciernisty można spotkać na kamiennych ścianach i murach różnych budowli, ruin, fortec i zamków oraz na skałach (np. na wybrzeżu Morza Śródziemnego).

Kapary cierniste na Ścianie Płaczu w Jerozolimie

Opis

Pokrój tego urodziwego krzewu jest dosyć charakterystyczny. Roślina jest bowiem niewysoka (dorasta do około 1 m wysokości), ale wykształca długie (nawet do 4 m) pędy, które wspinają się po skałach lub kamiennych ścianach. Liście kaparu są ciemnozielone, owalne, osadzone na krótkich ogonkach. Wyrastają naprzemiennie. Blaszka liściowa jest matowa, jakby lekko nawoskowana. U nasady ogonka wyrastają krótkie ciernie. Kwiaty kaparu ciernistego są bardzo efektowne, lecz niestety krótkotrwałe. Wyrastają pojedynczo o długich ogonkach. Mają cztery delikatne, białe lub białoróżowe płatki, liczne czerwono-fioletowe pręciki oraz pojedynczy słupek, zwykle wyrastający powyżej brzegu korony. Kwiaty są okazałe – mają nawet 7 cm średnicy i wydzielają przyjemny zapach. Roślina kwitnie latem (w czerwcu – sierpniu). Po zapyleniu zawiązuje się owoc, który ma postać mięsistej jagody długości 3-4 cm. Wewnątrz znajdują się liczne nasiona.

Kapar ciernisty – kwiat

Zastosowanie

Przede wszystkim kulinarne. I tu wbrew pozorom owoce kaparu ciernistego mają drugorzędne znaczenie, choć są jadalne (poddaje się je marynowaniu). Jednak ich popularność nie jest tak duża, jak innej części rośliny… Kapar ciernisty należy bowiem do stosunkowo mało licznej grupy roślin, które posiadają jadalne kwiaty. W jego przypadku wykorzystuje się nierozwinięte pączki kwiatowe, które są cenioną przyprawą, popularną głównie w krajach śródziemnomorskich : we Włoszech, w Grecji, Francji, na Cyprze czy na Malcie. Zamarynowane w occie, winie, oliwie albo zakonserwowane w soli charakteryzują się pikantnym, wyrazistym smakiem. Są powszechnie nazywane kaparami. Mają kulisty kształt, są drobne (wielkości ziaren grochu) i ciemnozielone. Warto wspomnieć, że roślinę znano i wykorzystywano w celach kulinarnych już w starożytności. Kapary uważano też wtedy za afrodyzjak. Potem zauważono, że roślina wspomaga apetyt, poprawia trawienie i zapobiega wzdęciom. Dziś wiemy, że ma także działanie przeciwzapalne oraz duży potencjał jako źródło przeciwutleniaczy, jednak obecnie raczej nie stosuje się kaparu ciernistego leczniczo. Gatunek odznacza się niezaprzeczalną, oryginalną urodą, dlatego jest także wykorzystywany w charakterze rośliny ozdobnej. Sadzi się go np. w pojemnikach albo przy kamiennych murach. Decydując się na jego uprawę trzeba pamiętać, że roślina nie toleruje cienia i jest wybitnie ciepłolubna. Nie należy jej też zbyt często podlewać.

O kaparach słów kilka…

Wbrew pozorom kapary to przyprawa nie tylko dla koneserów. Ich charakterystyczny, wyraźnie pikantny smak dobrze komponuje się z wieloma daniami z mięsa, ryb i warzyw. Kapary mogą być interesującym dodatkiem do zup, sosów czy sałatek, a w kuchni śródziemnomorskiej zaostrzają smak owoców morza. Pasują do serów, potraw z jaj czy makaronu. Sprawdzą się w marynatach. Dobrze uzupełniają się z innymi przyprawami, np. z ziołami – bazylią, majerankiem. Warto wiedzieć, że w zależności od sposobu przygotowania kapary mogą mieć łagodniejszy lub ostrzejszy (albo nawet gorzkawy) smak. Nie powinno się ich używać w nadmiarze, bo łatwo mogą zdominować smak potrawy, a poza tym są zasobne w sód, który nie jest wskazany w dużych ilościach (zwłaszcza w przypadku osób z nadciśnieniem). Poza tym wydają się dość zdrowe – dawniej miały nawet zastosowanie w medycynie tradycyjnej. Zawierają witaminę C, witaminę A, polifenole (rutynę, kwercetynę), różne składniki mineralne czy błonnik. Utarło się, by kapary spożywać na zimno. I całkiem słusznie – wysoka temperatura powoduje, że wyrazistość ich smaku słabnie, a w związku z tym maleje ich przydatność w charakterze przyprawy. 

Ciekawostki

Kwiaty kapara ciernistego żyją bardzo krótko. Otwierają się rano, a pod wieczór już przekwitają i rozpoczyna się zawiązywanie owocu. Tak więc czasu na zebranie zamkniętych jeszcze pączków jest mało, i dlatego kapary są przyprawą stosunkowo nietanią. Dodatkowo cenę podnosi fakt, iż są zbierane ręcznie. Czym mniejsze kapary, tym ich cena wyższa. A rozmiary wahają się w szerokich granicach – od mających średnicę poniżej 7 mm tzw. non-pareil capers aż do ponad 14 mm zwanych grusas. Z jednego egzemplarza kaparu ciernistego można zebrać nawet do 3 kg pączków rocznie. W naszym kraju można się niekiedy spotkać z namiastką prawdziwych kaparów w postaci marynowanych, dojrzewających owoców nasturcji. Wyglądem przypominają one zakonserwowane pączki kapara ciernistego, jednak ich smak jest nieco inny i zdaniem wielu smakoszy nie dorównuje oryginalnej przyprawie. Ale to już trzeba ocenić samemu…

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.