Karpobrot

Karpobrot już z powodu nazwy wydaje się nieznaną i egzotyczną rośliną. W Polsce mało kto o nim słyszał. Jednak większość osób, którym zdarzyło się podróżować do któregoś  z krajów śródziemnomorskich mogła spotkać na swej drodze ten intrygujący sukulent. Warto wiedzieć, że karpobroty można z powodzeniem uprawiać w doniczce i na co dzień cieszyć się ich urodziwymi kwiatami jaskrawej barwy.

Nazwa

Funkcjonująca u nas nazwa karpobrot jest spolszczoną wersją nazwy łacińskiej Carpobrotus. Cały rodzaj liczy (według różnych źródeł) od 12 do 30 gatunków i jest częścią rodziny pryszczyrnicowatych (Aizoaceae). Łacińska nazwa rodzaju wzięła się od greckich słów carpos (owoce) i brotos (jadalne). Najbardziej  znanym gatunkiem jest Carpobrotus edulis czyli karpobrot jadalny. Jego pierwotna nazwa to : Mesembryanthemum edule, nadana przez Karola Linneusza. Dziś już raczej nie jest stosowana. W 1926 r. nową, obecnie obowiązującą nazwę nadał roślinie Brown. Inne gatunki to np. Carpobrotus rossii, Carpobrotus virescens, Carpobrotus glaucescens, Carpobrotus aeqilaterus. W Afryce Południowej karpobrot jadalny bywa nazywany kwaśną figą, a gatunek Carpobrotus chilensis – figą morską. W krajach anglojęzycznych funkcjonują takie nazwy potoczne jak roślina lodowa, nagietek figowy lub figa Hotentota. Wiele określeń nawiązuje do powierzchownego podobieństwa owoców karpobrota do owoców figi (Ficus), jednak rośliny nie są w żaden sposób spokrewnione.

Występowanie

Większość gatunków z rodzaju Carpobrotus pochodzi z Republiki Południowej Afryki. Cztery wydają się mieć swoją ojczyznę w Australii, a jeden w Ameryce Południowej (Chile). Karpobrot jadalny (Carpobrotus edulis) występuje naturalnie w południowej części Afryki. Do Ameryki Północnej dotarł prawdopodobnie już w XVI w., a na początku XX w. rozpowszechnił się w uprawie w Kalifornii,  w formie nasadzeń służących umocnieniu wydm oraz ziemi wzdłuż nasypów kolejowych i dróg. Gatunek zaaklimatyzował się także w wielu innych miejscach na świecie i obecnie jest powszechnie spotykany np. na śródziemnomorskich i atlantyckich wybrzeżach. Naturalizowany m.in. w USA (Kalifornia, Floryda), Meksyku, Ameryce Południowej (Chile, Argentyna, Boliwia), Europie (Portugalia, Francja, Włochy, Wielka Brytania, Irlandia, Hiszpania, Grecja, Malta, Albania), północnej części Afryki (Tunezja) i na niektórych wyspach Pacyfiku. Jego ulubione siedliska to przybrzeżne zarośla, zbocza i wydmy, piaszczyste łąki i widne lasy. Zasięg występowania karpobrotu jadalnego obejmuje strefę klimatyczną subtropikalną i umiarkowaną (temperatura w zakresie 10-35 °C). W wielu miejscach na świecie jest obecnie uważany za gatunek inwazyjny np. w niektórych częściach Europy, w Australii, Nowej Zelandii czy Kalifornii.

Kwitnące karpobroty
Kwitnące karpobroty

Opis

Większość gatunków z rodzaju Carpobrotus cechuje się bardzo podobnym wyglądem, dlatego tylko osoby o wprawnym oku i odpowiedniej wiedzy są w stanie odróżnić je od siebie. Generalnie karpobroty to byliny o charakterze sukulentów. Posiadają mięsiste, płożące się i silnie rozrastające pędy, których wysokość sięga 30 cm, a długość 2 m. Liście najbardziej znanego gatunku – karpobrotu jadalnego są grube, nagie, barwy zielonej (często z czerwonym odcieniem), mięsiste i trójkątne w przekroju; z zaostrzonym wierzchołkiem. Siedzące, naprzeciwległe i podłużne, osiągają 4-14 cm długości i 5-17 mm szerokości. Kwiaty zawiązują się pojedynczo na końcach pędów i mają dość osobliwą budowę. Płatki przypominają mięsiste liście, a ich postawy są połączone w rurkę. Dwa z nich są większe, położone prawie naprzeciwko siebie. To co wygląda na barwne płatki, to w rzeczywistości zmodyfikowane pręciki, ułożone w okółkach, w liczbie od 400 do 600. Carpobrotus edulis można odróżnić od innych gatunków na podstawie wyglądu kwiatów. Są one dość duże (od 6 cm do nawet 15 cm) i początkowo żółte, a w późniejszym czasie jasnoróżowe. Pręciki są białe u podstawy. Liście tego gatunku są nieznacznie zakrzywione , blisko wierzchołków posiadają ząbki na bokach. Carpobrotus chilensis ma kwiaty barwy karmazynowej i średnicy 3-6 cm oraz sinozielone ulistnienie. Jego liście są krótsze (3-5 cm). Carpobrotus aeqilaterus ma różowe lub jasnopurpurowe kwiaty o średnicy 3,5 – 8 cm, liczące od 200 do 400 pręcików. Carpobrotus rossii ma kwiaty różowe lub fioletowe o średnicy 3,5 – 5,5 cm i pręcikach w liczbie 100-250. Kwiaty są zapylane przez pszczoły i inne owady. Owoce są mięsiste, kulistego kształtu o średnicy 2-3 cm. Ich barwa początkowo żółta, w miarę dojrzewania zmienia się na czerwono-fioletową. Wewnątrz owocu znajduje się galaretowate wnętrze, w którym zatopione są ciemnobrązowe nasiona o średnicy 1 – 1,5 mm. Owoce są jadalne. Warto wspomnieć, że najsmaczniejsze i najsłodsze są owoce pochodzące od gatunków Carpobrotus acinaciformis (który przez niektórych botaników jest uważany za podgatunek Carpobrotus edulis) i Carpobrotus deliciosus.

Zastosowanie

Karpobroty, a szczególnie karpobrot jadalny zyskały popularność jako rośliny ozdobne. Ich atutem są jaskrawe, barwne kwiaty i dekoracyjne, mięsiste liście, ale także odporność na warunki środowiska – niedobory wody i zasolenie podłoża, suszę i wiatr. W miejscach o ciepłym klimacie (żaden karpobrot nie jest mrozoodporny), gdzie jest możliwa uprawa w gruncie, sprawdzają się jako rośliny okrywowe. Karpobrot jadalny można uprawiać na piaszczystych, mało żyznych glebach, skalniakach i w pojemnikach. Początkowo sadzono go jako gatunek mający naturalnie umacniać wydmy i różnego rodzaju skarpy. Potem okazało się, że zamiast stabilizować glebę, faktycznie przyspiesza erozję, ma bowiem słaby system korzeniowy, a jego pędy (zwłaszcza w porze deszczowej) mogą destabilizować zbocza swoim ciężarem. Owoce gatunku Carpobrotus edulis są jadalne. Można je spożywać na surowo, bądź przetwarzać na nieco cierpki w smaku dżem. Warto wspomnieć, że owoce zjedzone w dużej ilości (lub popite wodą) mają działanie przeczyszczające. Karpobrot jadalny znalazł zastosowanie w tradycyjnej medycynie. Sokiem z liści smaruje się skórę w przypadku ukąszenia owadów, zranień, stanów zapalnych i grzybicy skóry oraz poparzeń słonecznych. Sok stosowany wewnętrznie (w postaci rozcieńczonej wodą) pomaga w leczeniu biegunki i skurczów w obrębie przewodu pokarmowego.

Ciekawostki

Gęste darnie, jakie tworzą karpobroty są częstym schronieniem dla zwierząt, które także spożywają owoce, przyczyniając się do rozprzestrzeniania nasion. Owocami Carpobrotus edulis żywią się ptaki, żółwie i ssaki (jelenie, króliki, myszy). Pomiędzy roślinami można też napotkać węże, czyhające na drobne gryzonie przyciągane przez owoce. Ciekawostką jest, iż owoce gatunku Carpobrotus glaucescens są słone w smaku. W dawnej medycynie sok z liści karpobrotu jadalnego zmieszany z oliwą i oliwek i miodem stosowano w leczeniu gruźlicy. Ponieważ karpobrot jadalny rozprzestrzenił się na znaczne odległości i jest obecny w odległych od siebie zakątkach świata, jego okres kwitnienia w tych miejscach może być różny. Przykładowo w Wielkiej Brytanii gatunek kwitnie od maja do lipca, w Republice Południowej Afryki – od sierpnia do października, a w USA od stycznia do maja.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.