Kasztan jadalny

Kasztan jadalny (Castanea sativa)
Kasztan jadalny (Castanea sativa)

Kasztan jadalny jest w Polsce stosunkowo mało znany. Wystarczy jednak wybrać się na południe Europy, by przekonać się, że w innych częściach świata jest bardzo popularny, a jego owoce są cenionym składnikiem kulinarnym. Warto poznać to piękne, majestatyczne, długowieczne drzewo, tym bardziej że może ono rosnąć także w naszych warunkach klimatycznych i być niezwykle oryginalną ozdobą parków i ogrodów.

Nazwa

Kasztan jadalny (łac. Castanea sativa) należy do rodziny bukowatych (Fagaceae). W obręb rodzaju Castanea zalicza się 12 gatunków roślin, przede wszystkim drzew, rzadziej krzewów; przykładowo kasztan japoński (Castanea crenata) czy kasztan chiński (Castanea mollisima). Kasztan jadalny początkowo był znany w świecie botanicznym jako Fagus castanea. Mianem tym określił go Karol Linneusz w swoim dziele „Species Plantarum”, wydanym po raz pierwszy w 1753 r. Ponieważ opisywany gatunek został sprowadzony do Europy z miejscowości Sardes (położonej w Azji Mniejszej), jego owoce na południu naszego kontynentu były przez długi czas nazywane „orzechami sardynkowymi”. Obecnie kasztan jadalny bywa potocznie określany mianem słodkiego kasztana, a niekiedy także kasztana portugalskiego lub hiszpańskiego. Słowo Castanea jest stare – prawdopodobnie było używane jako nazwa dla kasztana już w starożytności. Być może pochodzi ono od nazwy greckiego miasta Kastania, w którym od wieków obficie występują kasztany jadalne. Człon rodzajowy nazwy (sativa) oznacza po łacinie „siewny”, uprawiany przez ludzi.

Występowanie

Różne gatunki kasztana występują w strefie klimatu umiarkowanego na półkuli północnej. Większość z nich rośnie w naturze w Ameryce Północnej i Azji Wschodniej. Najbardziej znany u nas kasztan jadalny jest jedynym gatunkiem europejskim. Jego ojczyzną są tereny południowo-zachodniej Azji. Do Europy trafił w starożytności za sprawą Greków i rozprzestrzenił się, głównie w basenie Morza Śródziemnego. Obecnie w stanie dzikim można go spotkać w niektórych częściach Włoch, Hiszpanii, Francji, Grecji oraz Turcji. W innych miejscach jest od wieków uprawiany. W Polsce jest mało popularny – rośnie głównie w arboretach i ogrodach botanicznych, rzadziej w parkach czy prywatnych ogrodach. W naszych warunkach trzeba zapewnić roślinie stanowisko słoneczne i osłonięte od wiatru. Młode egzemplarze warto zabezpieczyć na zimę, zwłaszcza w przypadku silnych mrozów. Od lat 50-tych XX w. gatunek Castanea sativa jest także uprawiany w Australii.

Kasztan jadalny - gałązka z owocami i liśćmi
Kasztan jadalny – gałązka z owocami i liśćmi

Opis

Dorosły kasztan jadalny jest okazałym drzewem o gęstej, kulistej koronie i grubym pniu. W miejscach o cieplejszym klimacie osiąga wysokość do około 30 m, u nas – do 20 m. Kora pnia za młodu jest szara i gładka; z wiekiem staje się coraz głębiej spękana i brunatna. Pędy i liście w młodości pokrywa delikatny meszek. Liście są bardzo dekoracyjną częścią kasztana jadalnego. Charakteryzują się zieloną, skórzastą blaszką o podłużnie lancetowatym kształcie i wyraźnie ząbkowanym brzegu. Są dość duże (długości od 10 cm do 25 cm). Jesienią przebarwiają się na żółto, a na zimę opadają. Kasztan jadalny to gatunek rozdzielnopłciowy, jednopienny. Kwitnie w czerwcu. Kwiaty męskie są bardziej okazałe i stanowią główną część kremowo-zielonych kwiatostanów w kształcie „kotków”. Żeńskie kwiaty są mniejsze, zebrane u dołu kwiatostanu (poniżej kwiatów męskich). Pojedynczy kwiatostan może mieć nawet 35 cm długości. Najbardziej charakterystyczną częścią rośliny są owoce. Z wyglądu przypominają nieco owoce powszechnego u nas kasztanowca (Aesculus hippocastanus). Mają postać mięsistej, najeżonej kulki, wewnątrz której ukryte są dwa lub trzy brązowe nasiona. Każde z nich jest okryte twardą, brązową okrywą i ma średnicę około 2-3 cm. Owoce dojrzewają w miesiącach październik – listopad i (zgodnie z nazwą gatunku) są jadalne.

Kasztan jadalny - pień
Kasztan jadalny – pień

Zastosowanie

Kasztan jadalny jest pięknym, majestatycznym drzewem liściastym. Z tego powodu jest chętnie sadzony w wielu europejskich krajach, gdzie zdobi skwery, parki i ogrody. Jego rozłożysta korona daje cień i przyjemny chłód w upalne dni. Istnieją odmiany ozdobne kasztana o dodatkowych walorach dekoracyjnych np. ciekawie wybarwionych liściach. Jednak główną „atrakcją” tego gatunku wydają się być owoce – zwane kasztanami lub maronami – które są jadalne. Jako roślina znana od wieków kasztan doczekał się różnych ciekawych zastosowań kulinarnych. Marony można jeść na surowo (po uprzednim zdjęciu łupiny), jednak znacznie częściej spożywa się je w postaci gotowanej, pieczonej bądź prażonej (a nawet – grillowanej czy smażonej w głębokim tłuszczu). Pieczone kasztany we francuskich i włoskich miastach można kupić u ulicznych sprzedawców. Ich wnętrza mają lekko słodki, mączysty smak. Masę uzyskaną z przetartych kasztanów w niektórych krajach (Węgry, Słowacja) wykorzystuje się jako bazę dla innych potraw i składnik słodyczy. Można także mielić kasztany na pożywną, bezglutenową mąkę, która nadaje się do pieczywa, ciast, naleśników, makaronów oraz zagęszczania zup i sosów. We Włoszech z mąki kasztanowej robi się tradycyjną ludową potrawę o nazwie polenta. W Niemczech popularna jest zupa kasztanowa. Dekoracyjne i trwałe drewno kasztana może mieć zastosowanie w stolarstwie, np. do robienia przedmiotów używanych na zewnątrz – mebli ogrodowych czy ogrodzeń. We Włoszech z drewna kasztana robi się beczki, służące do przechowywania octu balsamicznego i niektórych alkoholi.

Kasztany jadalne
Kasztany jadalne

Samo zdrowie ?
Kasztany są zdrowe – zawierają znaczące ilości witamin : C, E, B1 i B2 oraz magnez, wapń, cynk, potas i żelazo. Nie można się jednak objadać nimi bez ograniczeń, ponieważ są bardzo kaloryczne, i to bynajmniej nie ze względu na wysoką zawartość tłuszczu, lecz z uwagi na dużą ilość cukrów (11g na 100g kasztanów). Choć nie figuruje w oficjalnych lekospisach, kasztan jadalny wykazuje dobroczynny wpływ na ludzkie zdrowie i może być wykorzystywany w ziołolecznictwie. Owoce poleca się jako środek wzmacniający, korzystnie działający w stanach przemęczenia i osłabienia. Istotna wydaje się zawartość w nich nienasyconych kwasów tłuszczowych, które mają znaczenie w profilaktyce chorób układu sercowo-naczyniowego i układu krążenia oraz lecytyny – korzystnie wpływającej na pamięć i koncentrację. W średniowieczu, za sprawą niemieckiej mniszki – św. Hildegardy rozpowszechniło się stosowanie kasztanów na dolegliwości trzustki i wątroby. Zalecano je także w przypadku bólów głowy, zmęczenia i skołatanych nerwów. Dziś sugestie te należy traktować raczej jako ciekawostkę, choć nie wydają do końca bezzasadne.

Ciekawostki

Piękny okaz kasztana jadalnego (posiadający status pomnika przyrody) można zobaczyć w Parku Szczytnickim we Wrocławiu. Kasztany rosnące dziko w lasach na południu Europy współżyją z grzybami kapeluszowymi (jest to zjawisko zwane mikoryzą, spotykane także w przypadku polskich drzew). Dzięki niemu obserwuje się większe zagęszczenie jadalnych grzybów w ich obrębie. Kasztany jadalne są ponadto roślinami miododajnymi. Z maronami związane są liczne tradycje kulinarne. Przykładowo we Francji w okresie Bożego Narodzenia i Nowego Roku popularne są kasztany kandyzowane, tzw. marron glacé. We włoskiej Modenie marony moczy się w winie, a następnie piecze i serwuje tradycyjnie w dniu Świętego Szymona, a w Portugalii zwyczaj spożywania pieczonych kasztanów związany jest z dniem Świętego Marcina.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.