Kasztanowiec

Kasztanowiec zwyczajny (Aesculus hippocastanum) - owoce
Kasztanowiec zwyczajny (Aesculus hippocastanum) – owoce

Kasztanowce całkiem słusznie większości osób kojarzą się z początkiem maja. Wtedy bowiem oglądamy je w pełnym rozkwicie. Ich piękne kwiaty co prawda zdobią drzewa przez krótki czas, ale za to prezentują się naprawdę wspaniale. I tak jak bez kwiatów kasztanowca wręcz nie sposób sobie wyobrazić wiosny, to bez ich owoców – jesieni. A liście tych drzew są na tyle charakterystyczne, że potrafią je rozpoznać nawet dzieci. Warto wspomnieć, że kasztanowiec zwyczajny to także ważna roślina lecznicza – źródło cennych surowców bogatych w substancje biologicznie czynne.

Nazwa

Rodzaj kasztanowiec (po łacinie Aesculus) obejmuje około dwudziestu gatunków i jest częścią rodziny mydleńcowatych (Sapindaceae). Najbardziej znanym w Polsce przedstawicielem jest kasztanowiec zwyczajny Aesculus hippocastanum, zwany także kasztanowcem pospolitym albo białym. Wśród nazw łacińskich można wymienić kilka synonimów np. Aesculus castanea, Aesculus procera czy Hippocastanum vulgare. Samo słowo aesculus wzięło się od rzymskiej nazwy dębu, posiadającego jadalne żołędzie i ugruntowało się w świecie naukowym dzięki Karolowi Linneuszowi. Człon gatunkowy nazwy (hippocastanus) można przetłumaczyć jako „koński kasztan”. Słowo powstało z połączenia greckiego wyrazu kastanon (lub według innych źródeł tureckiego al-kastanesi) oznaczającego kasztan i greckiego słowa koń (hippos). Etymologia ma związek ze stosowaniem owoców kasztanowca do leczenia koni (przez Turków) oraz podobieństwem owoców kasztanowca do tych u innego drzewa – kasztana jadalnego (Castanea sativa). Nawiasem mówiąc, nazwy tych rośliny nadal są mylone i kasztanowiec często bywa potocznie określany jako „kasztan”. 

Kasztanowiec zwyczajny - liście
Kasztanowiec zwyczajny – liście

Występowanie

Różne gatunki kasztanowców mają swoją ojczyznę na kontynencie europejskim (południowo-wschodnia część), w Azji wschodniej oraz Ameryce Północnej. Kasztanowiec zwyczajny rośnie w strefie klimatu umiarkowanego. W naturze jest elementem drzewostanu lasów mieszanych; często rośnie na zboczach górskich i w dolinach. Lubi żyzne i wilgotne, ale przepuszczalne gleby, o lekko kwaśnym lub alkalicznym odczynie oraz jasne, słoneczne stanowiska. Jest mrozoodporny, ale w ograniczonym zakresie (do – 25 °C). Pochodzi z Bałkanów, gdzie obecnie można go spotkać już tylko na nielicznych stanowiskach naturalnych (w Macedonii, Albanii i Grecji). Do innych części Europy (początkowo Austria, a potem także Włochy, Francja, Anglia czy Polska) trafił w XVI w. z Turcji. W późniejszym czasie rozprzestrzenił się w uprawie na inne części świata (m.in. do USA i Nowej Zelandii). Obecnie jest powszechnie sadzony jako roślina ozdobna. W wielu miejscach w Europie (głównie w części południowej kontynentu) zdarza się, że kasztanowiec dziczeje i przenika do naturalnej flory, póki co nie stanowi jednak dla niej zagrożenia.

Kasztanowiec zwyczajny - kwiaty
Kasztanowiec zwyczajny – kwiaty

Opis

Kasztanowiec zwyczajny jest drzewem liściastym. Posiada silnie rozbudowaną część podziemną, a nad ziemią rozłożystą koronę jajowatego bądź cylindrycznego kształtu. Osiąga do 20 – 30 m wysokości. Liście kasztanowca pospolitego rozwijają się wiosną z okazałych, rdzawo owłosionych pąków i mają charakterystyczny wygląd. Są duże (długości 10-25 cm) i dłoniastodzielne, zbudowane z 7 – 9 wydłużonych, odwrotnie jajowatych, ostro zakończonych na szczycie pojedynczych, siedzących listków o zróżnicowanej wielkości. Blaszka liściowa jest jasnozielona i ma podwójnie piłkowane brzegi. Każdy liść jest osadzony na długim ogonku (nawet do 20 cm długości). Prawdziwą ozdobą są kwiaty zebrane w gęste wiechy stożkowatego kształtu, zwrócone ku górze. Długość pojedynczego kwiatostanu dochodzi do 30 cm. Pojedynczy kwiat ma średnicę do 2 cm i symetrię grzbiecistą. Jest zbudowany z 4 – 5 działek kielicha i 4 – 5 wolnych płatków o barwie białej, często z pozawijanymi brzegami. Dekoracyjnie wyglądają pręciki (w liczbie 5 – 8), których pylniki osadzone na łukowato wygiętych nitkach wystają poza linię płatków korony. Owoce kasztanowca zwyczajnego mają postać kolczastych torebek barwy zielonej o średnicy 5-6 cm i dość grubych ściankach. Wewnątrz można znaleźć kuliste lub półkuliste nasiona (w liczbie 1 – 3) – błyszczące, brązowej barwy o średnicy około 3 – 4 cm, nazywane potocznie kasztanami. Każda torebka w miarę dojrzewania otwiera się, a przy spadaniu na ziemię pęka na trzy części i tak dochodzi do uwolnienia nasion i ich rozsiania.

Zastosowanie

Kasztanowiec zwyczajny to piękne, rozłożyste drzewo o niewygórowanych wymaganiach. Ma dekoracyjne kwiaty, liście i owoce, dlatego cieszy oko przez większą część roku. Z tych powodów jest chętnie sadzony w miastach – w parkach i alejach, a także przy drogach, ulicach i na placach. I choć udało się wyhodować około 20 odmian ozdobnych kasztanowca zwyczajnego, to jednak żadna z nich nie osiągnęła popularności, jaką cieszy się podstawowy gatunek. Drugim ważnym kierunkiem zastosowania kasztanowca zwyczajnego jest ziołolecznictwo. Tu znaczenie mają : nasiona, kora i kwiaty, znane początkowo w medycynie ludowej. W surowcach tych stwierdzono obecność licznych związków biologicznie czynnych, przykładowo : flawonoidów, saponin, kumaryn, kwasów fenolowych, soli mineralnych i innych. Bardzo ważną z medycznego punktu widzenia grupę stanowią saponiny, których mieszanina (uzyskana z nasion) nosi nazwę escyny. We współczesnej medycynie zastosowanie oprócz wspomnianej już escyny ma także otrzymywana z kory kasztanowca kumaryna, zwana eskuliną. Pierwsza z nich wzmacnia naczynia krwionośne i zmniejsza ich przepuszczalność oraz działa przeciwzapalnie i przeciwobrzękowo. Ma zatem zastosowanie w preparatach łagodzących dolegliwości towarzyszące żylakom, przewlekłej niewydolności żylnej czy różnego typu obrzękom. Eskulina działa uszczelniająco na naczynia włosowate i ma podobne do escyny zastosowanie. Wyizolowane związki są stosowane leczniczo (i to w szerokim zakresie), natomiast same nasiona (zwłaszcza niedojrzałe) są dla ludzi trujące. Ich spożycie, w zależności od ilości, może prowadzić do rozstroju żołądkowo – jelitowego, objawów ze strony ośrodkowego układu nerwowego, a w najbardziej drastycznych przypadkach nawet do zgonu. Warto też wspomnieć, że żadne leki na bazie kasztanowca nie powinny być stosowane przez osoby z ostrą niewydolnością nerek. Nasiona kasztanowca w warunkach naturalnych mogą stanowić pokarm dla jeleni, saren i dzików, a w hodowli mogą być używane w charakterze paszy dla zwierząt gospodarskich (świń, owiec, bydła czy koni). Drewno kasztanowca i jest miękkie i stosunkowo mało trwałe. Daje się jednak łatwo kolorować barwnikami przezroczystymi, co pozwala uzyskać ciekawe wizualnie efekty. Z tego powodu ma zastosowanie w snycerstwie. Wyciągi z nasion są używane w kosmetyce do produkcji kremów, szamponów, maseczek czy odżywek do włosów.

Kasztanowiec czerwony

Kasztanowiec czerwony jest hybrydą kasztanowca zwyczajnego (Aesculus hippocastanum) oraz kasztanowca krwistego (Aesculus pavia) uzyskaną w XIX w. Nosi łacińską nazwę Aesculus x carnea i wyróżnia się piękną, ciemnoróżową barwą kwiatów. W porównaniu do kasztanowca pospolitego osiąga skromniejsze wymiary (dorasta do około 20 m). Posiada też mniejsze, ciemniejsze i bardziej sztywne liście. Oprócz kwiatów charakterystyczne są owoce kasztanowca czerwonego, które są szarobrązowe i prawie gładkie (z bardzo drobnymi i nielicznymi kolcami). Jest ich też znacznie mniej niż u kasztanowca zwyczajnego. Wiosną kasztanowca czerwonego wyróżnia brak charakterystycznego owłosienia na młodych pędach. Mieszaniec jest chętnie sadzony w parkach i ogrodach, jest bowiem mniej podatny na ataki szkodników (w tym najgroźniejszego – szrotówka kasztanowcowiaczka) i zajmuje mniej miejsca niż kasztanowiec zwyczajny. Trzeba jednak pamiętać, że jest bardziej wrażliwy na niskie temperatury.

Kasztanowiec czerwony
Kasztanowiec czerwony

Ciekawostki

Na jednym osobniku mogą znajdować się aż trzy rodzaje kwiatów : męskie, żeńskie oraz obupłciowe. Na dwóch górnych płatkach korony można dostrzec drobne plamki, które początkowo są żółte, natomiast po zapyleniu zmieniają barwę na czerwoną. Zdrowe kasztanowce owocują regularnie, z tym że zaobserwowano pewną regułę – w co drugim roku owocowanie jest bardziej obfite. Kasztanowce należą do drzew krótkowiecznych – zwykle żyją do około 200 lat (rekordziści dożywają 300 lat). W przypadku kasztanowca zwyczajnego możemy mówić o zjawisku allelopatii – eskulina zawarta w liściach i zielonych łupinach otaczających nasiona utrudnia wzrost innych roślin i dlatego pod kasztanowcem nie spotkamy zbyt wielu innych przedstawicieli flory. W naturze coraz trudniej spotkać kasztanowca zwyczajnego, dlatego obecnie gatunek jest uznawany za narażony na wymarcie (według Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody). Głównym zagrożeniem jest coraz większa liczba szkodników i patogenów. Ten problem dotyczy również drzew uprawianych, co możemy coraz częściej obserwować w warunkach miejskich.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.