Kielichowiec

Kielichowiec wonny (Calycanthus floridus)
Kielichowiec wonny (Calycanthus floridus)

Kielichowce to rośliny o charakterystycznych, bardzo oryginalnych kwiatach. Zachwycają urodą i wnoszą do ogrodu nutę egzotyki. Wygląd tych krzewów może w pierwszej chwili przywodzić na myśl magnolie (z którymi łączy je pokrewieństwo),  jednak nawet dla „niewprawionych botanicznie” obserwatorów różnice między tymi gatunkami są wyraźnie widoczne. Choć są znacznie mniej u nas znane – kielichowce pomału zdobywają wielbicieli także w Polsce.

Nazwa

Rodzaj kielichowiec, czyli po łacinie Calycanthus liczy zaledwie trzy (lub według innych klasyfikacji cztery) gatunki : kielichowiec wonny (Calycanthus floridus), kielichowiec chiński (Calycanthus chinensis lub Sinocalycanthus chinensis) oraz kielichowiec zachodni (Calycanthus occidentalis). Rośliny stanowią trzon rodziny kielichowcowatych (Calycanthaceae). Łacińska nazwa rodzajowa ma swoje źródło w języku greckim i pochodzi od słów : kalyx (czyli – kielich) i anthos (kwiat). W przypadku najbardziej znanego u nas gatunku – kielichowca wonnego – nazwa gatunkowa (floridus) wskazuje na pochodzenie (roślina ta występuje w stanie dzikim na Florydzie). Z uwagi na wydzielany intensywny zapach, gatunek ten doczekał się u nas przydomku „wonny” (obecnego w nazwie gatunkowej). W swojej ojczyźnie, czyli w Ameryce Północnej Calycanthus floridus jest potocznie określany mianem krzewu truskawkowego lub słodkiego krzewu (sweet shrub), bowiem woń jego kwiatów przypomina zapach truskawek. Oprócz podstawowych gatunków znanych jest także co najmniej kilka mieszańców i odmian hodowlanych kielichowców, które posiadają jeszcze bardziej niezwykłe i czarujące kwiaty.

Kielichowiec wonny (Calycanthus floridus) - owoc
Kielichowiec wonny (Calycanthus floridus) – owoc

Występowanie

Kielichowiec wonny ma swoją ojczyznę w Ameryce Północnej. Naturalnie występuje w jej południowo – wschodniej części, w takich stanach jak : Alabama, Luizjana, Floryda, Missisipi, Karolina Południowa, Karolina Północna, Ohio czy Kentucky. Jego siedliska to lasy liściaste i mieszane oraz brzegi wód płynących, głównie strumieni leśnych. Do Europy dotarł w 1756 r. – początkowo do Wielkiej Brytanii, skąd rozprzestrzenił się następnie na inne części kontynentu. W Polsce gatunek ten jest obecny od początku XIX w. Nie jest jednak zbyt popularny. Można go spotkać głównie w ogrodach botanicznych i arboretach, natomiast w prywatnych hodowlach jest raczej rzadkością. Drugi z wymienionych gatunków – kielichowiec zachodni – także pochodzi z Ameryki Północnej. Rośnie dziko w zachodniej części Stanów Zjednoczonych. Do uprawy został wprowadzony w 1831 r. U nas bardzo mało znany. Z kolei kielichowiec chiński pochodzi z Azji i (jak sama nazwa wskazuje) naturalnie rośnie dziko w lasach Chin, we wschodniej części kraju. Ponadto można go spotkać w uprawie.

Opis

Kielichowiec wonny jest rozłożystym krzewem, osiągającym wysokość do 2,5 m. Pień i gałęzie pokrywa cienka kora o jasnobrązowej barwie, z ciemniejszymi plamkami. Młode pędy są szaro owłosione. Liście są pojedyncze, ułożone naprzeciwlegle, dosyć duże (długości do około 15 cm i szerokości od 2 do 6 cm). Blaszka liściowa jest ciemnozielona i całobrzega, eliptycznego bądź jajowatego kształtu z zaostrzonym końcem. Młode liście są pokryte delikatnym, szarawym kutnerem, ale z czasem ich górna powierzchnia staje się gładka i błyszcząca. Jesienią liście wybarwiają się na złocisto żółty kolor. Ozdobą kielichowca są kwiaty o dość prymitywnej budowie i charakterystycznym wyglądzie. Pojedynczy kwiat ma barwę ciemnoczerwoną lub bordowo – brązową i średnicę od 3 do 5 cm. Odznacza się intensywnym zapachem o wyraźnie owocowej nucie, który kojarzy się na ogół z wonią truskawek, bananów albo jabłek. Da się też wyczuć korzenne akcenty przypominające cynamon. Okres kwitnienia jest dość długi – zasadniczo trwa od maja do lipca, ale ostatnie kwiaty mogą się pojawić nawet na początku jesieni. Owoce to niełupki brązowej barwy o długości około 7 cm, wewnątrz których znajdują się liczne, drobne nasiona. W naszych warunkach nie zawsze dochodzi do zawiązania owoców, natomiast w ojczyźnie owoce dojrzewają w październiku i zazwyczaj pozostają na krzewach przez cała zimę. Kielichowiec chiński wyglądem w dużej mierze przypomina kielichowca wonnego. Najbardziej odróżniającą te gatunki cechą jest budowa i barwa kwiatów, które u pierwszego z wymienionych są białe i przypominają mocno rozwinięte kwiaty gardenii. Tworzą je dwa rodzaje listków, ułożonych spiralnie na dnie kwiatowym : zewnętrzne są białe o odwrotnie jajowatym kształcie, a wewnętrzne – znacznie mniejsze, żółtawe, eliptycznego kształtu. Warto wspomnieć, że kwiaty kielichowca chińskiego są pozbawione zapachu.

Kielichowiec wonny (Calycanthus floridus) - pączek kwiatowy
Kielichowiec wonny (Calycanthus floridus) – pączek kwiatowy

Zastosowanie

Kielichowce są roślinami ozdobnymi. W Polsce nie zyskały zbyt dużej popularności, w związku z czym można je spotkać przede wszystkim w kolekcjach dużych ogrodów botanicznych i arboretów. Jednak z pewnością tym pełnym wdzięku krzewom warto dać szansę w prywatnym ogrodzie. Szczególnie efektownie prezentują się odmiany hodowlane i krzyżówki międzygatunkowe. Zaletą najbardziej znanego u nas kielichowca wonnego jest długi czas kwitnienia i największa wśród kielichowców mrozoodporność (jak podają źródła : do – 26°C). Z kielichowca wonnego otrzymuje się przyjemnie pachnący olejek eteryczny, wykorzystywany w przemyśle perfumeryjnym. Z kolei zapach kielichowca zachodniego jest nieco ostrzejszy i nie tak ładny, w związku z czym jest on znacznie mniej przydatny w perfumiarstwie. Wysuszona kora kielichowca wonnego ze względu na korzenny aromat bywa niekiedy stosowana jako przyprawa (zamiennik dla cynamonu).

Ciekawostki

Źródłem niezwykłej woni kielichowca wonnego są nie tylko kwiaty. Pachną także liście, korzenie i kora, szczególnie gdy są rozdrobnione, np. roztarte. Warto wiedzieć, że rodzaj i intensywność zapachu są różne nie tylko u różnych gatunków i odmian kielichowców, ale nawet mogą być indywidualne dla każdej pojedynczej rośliny. Kielichowce są roślinami trującymi. Ich owoce i nasiona zawierają kalikantynę – alkaloid podobny do strychniny. Ich spożycie może spowodować drgawki, wzrost ciśnienia krwi, a nawet zatrzymanie akcji serca. Kielichowiec zachodni (Calycanthus occidentalis) jest zdecydowanie najrzadziej uprawianym gatunkiem (spośród tu opisanych). Wynika to prawdopodobnie z faktu, iż ma największe wymagania i sprawia najwięcej trudności w hodowli. Ponadto charakteryzuje się najmniej obfitym kwitnieniem, a jego kwiaty zamiast pięknego owocowego zapachu wydzielają woń, która według wielu osób jest podobna do… octu. Kwiaty kielichowców są zapylane głównie przez chrząszcze.

 

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.