Kłokoczka

Kłokoczka południowa (Staphylea pinnata)
Kłokoczka południowa (Staphylea pinnata)

Ten uroczy krzew jest w Polsce stosunkowo mało znany, pomimo iż jest składnikiem rodzimej flory. Mieszkańcy południowo – wschodnich rejonów kraju mogą spotkać w swoim otoczeniu dziko rosnącą kłokoczkę południową (Staphylea pinnata). Gatunek ten od wieków funkcjonuje w europejskiej kulturze ludowej i jest elementem kilku interesujących tradycji.

Nazwa

Kłokoczki należą rodziny kłokoczkowatych (Staphylaceae). Rodzaj Staphylea liczy (według różnych klasyfikacji) od 10 do około 20 gatunków, których przykładami są : Staphylea trifolia, Staphylea bolanderi, Staphylea bumalda, Staphylea holocarpa czy Staphylea colchica. Najbardziej znana w Polsce jest kłokoczka południowa – Staphylea pinnata, która (choć występuje u nas tylko lokalnie) zalicza się do dziko rosnącej flory rodzimej. Gatunek został po raz pierwszy opisany przez Karola Linneusza w 1753 r. Polska nazwa rośliny wzięła się z mowy potocznej – od dźwięku, jaki wydają nasiona „klekoczące” (czy jak mówiono dawniej „kłokoczące”) wewnątrz dojrzałych torebek. Naukowa nazwa rodzajowa pochodzi od greckiego słowa staphyle, które oznacza winne grono. Jest to nawiązanie do wyglądu kwiatostanów, które zbudowane ze zwisających kwiatów przypominają kształtem kiście winogron. Człon gatunkowy nazwy łacińskiej kłokoczki południowej (pinnata) wziął się od słówka penna, czyli pióro (od pierzastej budowy liści), a kłokoczki trójlistnej (Staphylea trifolia) od potrójnych liści. Jako roślina mocno związana z kulturą ludową, kłokoczka południowa jest znana w Polsce pod co najmniej kilkoma nazwami zwyczajowymi, jak : kokoczka, krokosz, różańcowe ziele czy krzew konwaliowy. Często jest nazywana krzewem różańcowym – ze względu na zwyczaj wyrabiania z jej nasion różańców. W krajach anglojęzycznych kłokoczka jest znana jako bladdernut (czyli w wolnym tłumaczeniu : orzech pęcherzowy).

Występowanie

Różne gatunki kłokoczki pochodzą z różnych części świata, ale w każdym przypadku miejscem ich naturalnego występowania jest strefa klimatu umiarkowanego półkuli północnej. Przykładowo ojczyzną gatunku Staphylea trifolia (kłokoczka trójlistna) jest wschodnia część Ameryki północnej (od południowego Ontario do stanów Nebraska i Arkansas), a gatunku Staphylea holocarpa – Chiny. Najbardziej znany u nas gatunek : kłokoczka południowa pochodzi ze środkowej Europy i Azji Mniejszej (Syria, Turcja, Armenia, Kaukaz). Stamtąd rozprzestrzenił się do innych części Europy, gdzie jest naturalizowany lub uprawiany (np. w Wielkiej Brytanii od 1596 r.) W Polsce można spotkać przedstawicieli tego gatunku w południowej części kraju – przede wszystkim na Wyżynie Małopolskiej i Podkarpaciu. Naturalnymi siedliskami są widne lasy, zarośla i zagajniki, brzegi wód, polany i niewysokie pagórki. Kłokoczkę południową można też spotkać w ogrodach botanicznych i arboretach, rzadziej w parkach. Coraz częściej ten pełen uroku i mało wymagający krzew jest również sadzony w prywatnych ogródkach w charakterze rośliny ozdobnej.

Opis

Kłokoczka południowa (Staphylea pinnata) to krzew o dość luźnym pokroju. Osiąga wysokość około 3 – 4 m (maksymalnie do 6 – 7 m) i wytwarza kilka sztywnych pędów, rozchodzących się na boki. Młode łodygi są zielonkawe, z chropowatą korą, która z wiekiem brunatnieje i pokrywa się jasnymi prążkami – przetchlinkami. Liście są złożone, pierzaste, osadzone na długich ogonkach. Każdy liść składa się z 5 – 7 pojedynczych, dość wąskich listków o piłkowanym brzegu i jajowatym kształcie. Górna strona liścia jest ciemnozielona, dolna – jaśniejsza i szaro owłosiona. Kwiaty są białe lub delikatnie różowe, dzwonkowatego kształtu, zebrane po kilkanaście w zwisające grona (długości do 13 cm). Są obupłciowe i zapylane przez owady. Kwitną od maja do czerwca. Interesujące są owoce kłokoczki, które mają postać rozdętej, jakby nadmuchanej torebki, o cienkich, przypominających pergamin ściankach. Każda torebka zbudowana jest z 2 – 3 komór i ma długość do około 3 cm. Młode owoce są jasnozielone, potem wybarwiają się na kolor kremowo – żółty, brązowawy lub pomarańczowy. W ich wnętrzu kryje się przeważnie od 2 do 3 małych, jasnobrązowych nasion o kulistym lub gruszkowatym kształcie. Nasiona są twarde i błyszczące. W trakcie dojrzewania tracą zamocowanie wewnątrz torebki i leżą luźno, czekając na rozsianie przez wiatr i zwierzęta.

Kwitnący krzew kłokoczki południowe
Kwitnący krzew kłokoczki południowej

Zastosowanie

Obecnie różne gatunki kłokoczki to przede wszystkim rośliny ozdobne. Są sadzone przy domach i w arboretach, oraz gdzieniegdzie w parkach. Występująca w Polsce kłokoczka południowa, choć wydaje się nietrwała i delikatna, jest w rzeczywistości rośliną bardzo wytrzymałą, odporną na mróz i szkodniki. Dobrze rośnie na większości rodzajów gleb i nie ma żadnych specjalnych wymagań. Twarde drewno kłokoczki miało dawniej zastosowanie do wyrobu drobnych sprzętów i narzędzi oraz naczyń używanych na wsiach. Z nasion wytłaczano olej wykorzystywany w lampach, bądź przeznaczano je do wyrobu naszyjników i różańców. Kłokoczka południowa jest także rośliną miododajną, a jej dojrzewające na jesieni (wrzesień – listopad) nasiona są przysmakiem dla leśnych zwierząt – saren, wiewiórek i ptaków.

Niezwykła symbolika

Symbolika związana z krzewem kłokoczki jest bardzo bogata. Magiczne właściwości przypisywali roślinie już członkowie dawnych plemion zamieszkujący tereny dzisiejszej Europy : Celtowie, Germanie i Słowianie. Wierzenia tych ludów wiązały kłokoczkę ze śmiercią. Jej krzewy były sadzone na grobach, co miało chronić zmarłych przed złymi mocami i zapewnić im spokojny sen wieczny. Rosnąca w pobliżu domu kłokoczka miała mieć także dobroczynny wpływ na żyjących w nim ludzi i chronić ich od nieszczęść. Wraz z procesem chrystianizacji kłokoczka znalazła nowe miejsce w ludowych wierzeniach. Z jej drewna zaczęto wytwarzać krzyżyki i „święte” figurki, a nasiona znalazły zastosowanie jako paciorki różańca. Młode gałązki stały się składnikiem bukietów tradycyjnie święconych podczas Bożego Ciała i święta Matki Boskiej Zielnej, a według niektórych źródeł towarzyszyły również odprawianiu egzorcyzmów. Wierzono że kłokoczka posiada moc chronienia dzieci, zwierząt gospodarskich i plonów. Warto wspomnieć, że niektóre z obyczajów związanych z kłokoczką kultywuje się gdzieniegdzie po dziś dzień.

Kłokoczka południowa
Kłokoczka południowa

Ciekawostki

Nasiona kłokoczki południowej są nie tylko przysmakiem leśnych zwierząt – mogą być również spożywane przez ludzi. W smaku przypominają podobno orzeszki pistacjowe. Ale to nie wszystko. Jadalne są również kwiaty. W niektórych krajach, zarówno pączki, jak i rozwinięte kwiaty kłokoczki marynuje się na podobieństwo kaparów i wykorzystuje jako dodatek do różnych potraw. Najbardziej znane tego typu zastosowanie to gruzińska dżondżola, bazująca na kłokoczce kolchidzkiej (Staphylea colchica). Warto wspomnieć, że jedyny naturalnie występujący w Polsce gatunek, czyli kłokoczka południowa, jest objęty ścisłą ochroną.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.