Kokornak

Kokornak wielkolistny
Kokornak wielkolistny

W Polsce znany jest głównie kokornak wielkolistny, który jest imponujących rozmiarów pnączem, o pokaźnych liściach i szybkim tempie wzrostu. Nie jest to jednak powszechnie sadzona roślina, dlatego zaskoczeniem mogą być niepozorne kwiaty o oryginalnym kształcie i ciekawej budowie. Warto wiedzieć więcej na temat kokornaków, tym bardziej że liczny w gatunki rodzaj obejmuje wiele różnorodnych, egzotycznych roślin.

Nazwa

Łacińska nazwa rodzajowa kokornaku to Aristolochia. Rośliny, które należą do tego rodzaju, stanowią główny trzon liczącej ponad pięćset gatunków rodziny kokornakowatych (Aristolochiaceae). Najbardziej znane u nas gatunki to : kokornak wielkolistny (Aristolochia macrophylla), kokornak mandżurski (Aristolochia manshuriensis), kokornak powojnikowy zwany także powojnikowatym (Aristolochia clematitis) i kokornak owłosiony (Aristolochia tomentosa). Nazwa rodzaju (Aristolochia) wywodzi ze starożytnej greki, od słów : aristos (άριστος) czyli najlepszy i locheia (λοχεία) – poród. Nawiązuje to do właściwościach poronnych, jakie wykazuje jeden z gatunków kokornaku. Człon gatunkowy łacińskiej nazwy kokornaku wielkolistnego (macrophylla) również pochodzi z języka greckiego, od wyrazów macro (duży) i phylo (liść). Ponadto w Polsce w mowie potocznej gatunek ten bywa niekiedy nazywany „krzewem szlacheckim”, a w krajach anglojęzycznych można spotkać określenia : fajkowe pnącze (Pipe Vine) lub fajka Holendra (Dutchman’s Pipe) – w nawiązaniu do charakterystycznego kształtu kwiatów. Kokornak wielkolistny (Aristolochia macrophylla Lam.) posiada także szereg synonimów nazwy naukowej np. Aristolochia arkasana, Aristolochia durior, Aristolochia grandifolia, Hocquartia macrophylla, Isotrema macrophyllum czy Siphisia glabra.

Kokornak mandżurski
Kokornak mandżurski

Występowanie

Większość gatunków kokornaku występuje w tropikach. W klimacie umiarkowanym (a więc także w Polsce) mogą rosnąć : kokornak wielkolistny, kokornak mandżurski, kokornak owłosiony i kokornak powojnikowy. Kokornak wielkolistny pochodzi ze wschodniej części Ameryki Północnej, a także (prawdopodobnie) z Ameryki Środkowej i Meksyku. Na stanowiskach naturalnych można go spotkać w USA (m.in. w stanach Pensylwania, Wirginia Zachodnia, Maryland, Karolina Południowa, Georgia czy Tennessee), gdzie jego zasadniczym siedliskiem są wilgotne, często nadrzeczne lasy oraz skaliste zbocza górskie na wysokości do 1300 m n.p.m.  W uprawie jest obecny mniej więcej od połowy XVIII w. Z Ameryki kokornak wielkolistny został sprowadzony do Europy w drugiej połowie XVIII w. – w 1762 r. do Anglii, a w 1808 r. trafił także do Polski (do Ogrodu Botanicznego w Krakowie). Obecnie jest chętnie uprawiany w wielu miejscach na świecie – głównie w USA i Kanadzie oraz w Europie (m.in. w Niemczech, Szwecji, Norwegii, Szwajcarii). Kokornak mandżurski pochodzi z dalekiego wschodu, z terenów dzisiejszych Chin, Korei i Rosji. Ojczyzną kokornaku owłosionego jest Ameryka Północna, a kokornaku powojnikowatego – południe Europy oraz obszary Azji Mniejszej i Kaukazu. Ten ostatni można spotkać w Polsce (choć bardzo rzadko) w stanie dzikim (na Podkarpaciu i w Karpatach).

Opis

Rodzaj Aristolochia obejmuje (według różnych źródeł) od 300 do ponad 400 gatunków, dlatego w jego obrębie mamy do czynienia w dużą różnorodnością form – od bylin, poprzez pnącza aż po krzewy. Najpopularniejszy w uprawie gatunek – kokornak wielkolistny jest okazałym pnączem, dorastającym do 10 m wysokości. Jest rośliną wieloletnią (a nawet – długowieczną) i szybko rosnącą (roczny przyrost może wynosić nawet 2 m). Pędy za młodu są zielone, a z wiekiem przybierają szarobrązową barwę. Niezbyt mocno rozgałęzione, owijają się wokół naturalnych i sztucznych podpór. Z pędów na długich (do 7 cm) ogonkach wyrastają duże (do 30 cm średnicy), sercowatego kształtu liście. Całobrzegie i tępo zakończone mają gładką powierzchnię i nieco jaśniejszy spód, który u młodych liści jest delikatnie owłosiony. Kwiaty są pojedyncze, osadzone na długich ogonkach, wyrastających z kątów liści. Mają około 4 cm długości, żółto-zielonkawą barwę i charakterystyczny kształt litery „U” (większości osób kojarzący się z fajką), a na końcu płaski, okrągły kołnierz barwy brązowej z delikatnym nakrapianiem i żółto obrzeżonym otworem. Kwitnienie ma miejsce w maju – czerwcu. Kwiaty są niepozorne i ukryte pod dachówkowato ułożonymi liśćmi, dlatego nie rzucają się w oczy. Zapylenie dokonuje się przy udziale owadów, które w specyficznie zbudowanych kwiatach zostają na pewien czas uwięzione. Owocem jest torebka wydłużonego kształtu, długości 6-8 cm i szerokości około 4 cm, posiadająca 6 podłużnych żeber. Dojrzały owoc rozpada się u podstawy na 6 części, uwalniając  liczne nasiona, których budowa umożliwia łatwe przenoszenie przez wiatr na znaczne odległości. Jednak w naszych warunkach owocowanie i wytwarzanie nasion jest rzadkością. Kokornak mandżurski (Aristolochia manshuriensis) jest z wyglądu podobny do kokornaku wielkolistnego, z tym że jego liście są lekko owłosione, natomiast kokornak owłosiony (Aristolochia tomentosa) posiada znacznie mniejsze i silniej owłosione liście.

Kokornak wielkolistny - kwiat
Kokornak wielkolistny – kwiat

Zastosowanie

W naszych warunkach zastosowanie mają przede wszystkim kokornak wielkolistny i kokornak mandżurski, które są bardzo dekoracyjnymi pnączami. Nadają się do obsadzania różnego typu podpór, altan i pergoli oraz ogrodzeń czy słupów. Na obrastanej powierzchni tworzą gęstą, cienistą okrywę. Planując posadzenie któregoś z tych gatunków należy wziąć pod uwagę, że są to rośliny silnie rozrastające się, wymagające bardzo solidnego podparcia i dużej przestrzeni. Najlepiej rosną w miejscach wilgotnych i lekko zacienionych. W XVIII i XIX w. w różnych częściach świata kokornaki stosowano w medycynie ludowej jako środki poronne lub przyspieszające poród, a także (zewnętrznie) do leczenia ran (wykazują bowiem działanie przeciwbólowe, antyseptyczne i gojące). Maceraty były używane w ziołolecznictwie jako lek przeciwartretyczny, wzmacniający, wywołujący miesiączkowanie i oczyszczający krew. Obecnie praktycznie żaden gatunek nie ma zastosowania medycznego ze względu na stwierdzoną w badaniach dużą toksyczność.

Kokornak wielkolistny - liść
Kokornak wielkolistny – liść

Ciekawostki

Wśród roślin z rodzaju Aristolochia zdarzają się gatunki owadożerne. Wabią one owady (głównie muchy) wydzielając nieprzyjemną woń podobną do zapachu padliny. Specyficzna budowa kwiatów powoduje, że nawet jeśli owad może się wydostać z kwiatu, musi najpierw pozostać w nim n tyle długo, by zebrać na swoim ciele pyłek potrzebny do zapylenia. Większość gatunków kokornaków ma trujące pędy, liście i korzenie. Zawierają one silnie działający, nefrotoksyczny kwas arystolochowy, który może powodować raka. Rośliny te mają nieprzyjemny smak i są omijane przez zwierzęta roślinożerne. Jednak gąsienice motyli z gatunku Battus philenor odżywiają się kokornakiem wielkolistnym i celowo gromadzą w swoim ciele kwas arystolochowy, dzięki czemu stają się niesmaczne dla ptaków.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.