Kopytnik pospolity

Kopytnik pospolity (Asarum europaeum)

Kopytnik pospolity jako roślina lecznicza jest znany przede wszystkim z powodu swoich wykrztuśnych i wymiotnych właściwości. Powszechnie wiadomo również o jego toksycznym działaniu. Ale zaskoczeniem może być fakt, iż w ostatnich latach ta z pozoru pospolita i mało atrakcyjna roślina zaczyna zdobywać popularność jako gatunek ozdobny, sadzony w ogrodach. Odpowiednio pielęgnowany kopytnik tworzy efektowny dywan z zielonych, błyszczących liści, stając się atrakcyjną rośliną okrywową.

Nazwa

Kopytnik pospolity (łac. Asarum europaeum), nazywany także kopytnikiem europejskim, jest jedynym obecnym na naszym kontynencie dziko rosnącym przedstawicielem rodzaju kopytnik (Asarum). Cały rodzaj liczy około 70 – 90 gatunków i jest częścią rodziny kokornakowatych (Aristolochiaceae). Pokrewne gatunki to np. : Asarum hartwegii, Asarum canadense, Asarum caudatum czy Asarum splendens. Łacińską nazwę dla kopytnika pospolitego wymyślił Karol Linneusz. Zaczerpnął ją od starożytnych Greków, którzy opisywaną roślinę nazywali ásaron (słówko áse oznacza nudności; nazwa nawiązuje do wymiotnych właściwości kopytnika). Od skojarzenia wyglądu liścia z kształtem odcisku końskiego kopyta wzięła się natomiast polska nazwa rodzajowa. W mowie potocznej kopytnik pospolity to m.in. : klepnica, kleśnica, kopyteń, narda leśna, pieprz górski czy przykopytnik. Można się także (choć obecnie już bardzo rzadko) spotkać z określeniem : polska ipekakuana – surowiec leczniczy z rośliny ma bowiem właściwości bardzo podobne do właściwości wymiotnicy brazylijskiej (Cephaelis ipecacuanha). W krajach anglojęzycznych kopytnik pospolity jest znany jako europejski dziki imbir (european wild ginger). Określenie to wzięło się od lekko imbirowego zapachu wydzielanego przez korzeń kopytnika.

Występowanie

Obszar naturalnego występowania kopytnika pospolitego jest dosyć rozległy. Obejmuje dużą część Europy (środek i południe) oraz Azji (roślina jest np. częstym składnikiem runa w lasach na Syberii). Jego najdalej wysunięte na północ stanowiska można odnaleźć na południu Finlandii i w północnej części Rosji, natomiast na południu kontynentu europejskiego granica zasięgu przebiega przez tereny Grecji i Włoch. Kopytnik pospolity jest rośliną cieniolubną, dlatego można go spotkać w cienistych lasach, zaroślach oraz parkach. Preferuje miejsca o glebach próchniczych, wapiennych i nieco wilgotnych. Często porasta ocienione brzegi rzek i jezior oraz leśne rowy. W Polsce jest obecny na obszarze praktycznie całego kraju, z tym że jego rozmieszczenie ma nierównomierny charakter. Gatunek bywa uprawiany w różnych częściach Europy, Azji i Ameryki Północnej.

Kopytnik pospolity (Asarum europaeum)

Opis

Kopytnik pospolity jest niewielką byliną (około 5 – 10 cm wysokości). Posiada płożące się przy ziemi, szare, rozgałęzione kłącze, z którego wyrastają cienkie, delikatnie owłosione łodygi. Na każdej z nich wykształcają się 3 łuskowate liście odziomkowe i 2 liście „właściwe”. Pojedynczy liść jest ciemnozielony z charakterystyczną, nerkowatą lub okrągławą blaszką. Wyrasta na długim ogonku i osiąga długość do około 6 cm, przy szerokości 5 – 8 cm. Wierzch liścia jest błyszczący, jakby „nawoskowany”. Ziele ma silny „ziołowy” zapach, z wyczuwalną nutą kamfory. Po roztarciu woń rośliny staje się ostra, przypominająca zapach pieprzu. Tuż nad ziemią, na króciutkich pędach wyrastają drobne, niepozorne kwiaty. Przypominają one małe dzwoneczki (tym bardziej, że zwisają w dół). Z zewnątrz są zielonkawo-brunatne, a w środku mają brudno-purpurową barwę; wyposażone są w kielich o 3 działkach i 12 pręcików. Kopytnik pospolity zakwita w marcu, ale pojedyncze kwiatki można spotkać na roślinie jeszcze w maju.Owocem jest sześciokomorowa torebka, która po osiągnięciu dojrzałości (w czerwcu) rozpada się, uwalniając drobne nasiona.

Zastosowanie

Kopytnik jest rośliną silnie działającą – leczniczą, ale i trującą. Tradycja jego stosowania w medycynie sięga czasów starożytnych. Dla celów leczniczych pozyskuje się z niego liście (Folium Asari) oraz ziele wraz z korzeniami (Herba Asari cum radicibus). Surowiec w małych dawkach działa wykrztuśnie, w dużych – wymiotnie. Pomaga w oczyszczaniu dróg oddechowych z zalegającej wydzieliny, dlatego bywa stosowany w chorobach infekcyjnych górnych i dolnych dróg oddechowych, przewlekłych nieżytach gardła i oskrzeli. Standardowy przepis przewiduje zalanie łyżeczki ziela szklanką wrzątku i pozostawienie pod przykryciem na czas 15 – 20 minut, a następnie (po przecedzeniu) przyjmowanie łyżki stołowej do 5 razy dziennie.

Kopytnik pospolity był dawniej stosowany jako środek odwykowy w chorobie alkoholowej. Ziele w ilości 5 łyżek stołowych zalewano wódką i po zmacerowaniu podawano alkoholikom (w ilości nie przekraczającej 1 kieliszka dziennie). Taka mikstura wywoływała nudności i wymioty, co miało zniechęcać osoby nadużywające alkoholu do jego picia.

Samodzielne korzystanie z surowca nie jest zalecane, bowiem większe dawki działają toksycznie. Ich przyjęcie może prowadzić do ciężkich zatruć, wymiotów, biegunek a nawet zapaści. Kopytnik jest przeciwwskazany u kobiet w ciąży, ma bowiem właściwości poronne. Zwierzęta instynktownie omijają roślinę, odstraszone ostrym zapachem i nieprzyjemnym smakiem, więc bardzo rzadko dochodzi do ich przypadkowych zatruć. Za toksyczne właściwości kopytnika odpowiedzialny jest główny składnik olejku eterycznego – azaron. Najwięcej można go spotkać w świeżym zielu (surowiec wysuszony traci zarówno właściwości lecznicze, jak i trujące bo olejek stopniowo się ulatnia). Wbrew temu, co podają niektóre źródła – trujące są wszystkie części kopytnika.

Drugim kierunkiem zastosowania kopytnika pospolitego jest ogrodnictwo. Znaczenie ozdobne mają liście. Kwiaty są mało efektowne i najczęściej ukryte przed wzrokiem w gęstwinie liści. Choć roślina jest niepozorna, nie bez powodu wzbudziła zainteresowanie ogrodników – kopytnik sprawdza się jako gatunek okrywowy i zadarniający, a ma jeszcze tą zaletę, że najlepiej rośnie w miejscach zacienionych. Może więc być ozdobą w tych miejscach ogrodu, które są niedostępna dla innych gatunków. Jest idealny do ogrodów leśnych i na skalniaki, do obsadzania obrzeżeń i miejsc pod drzewami, wysokimi krzewami i bylinami. Dobrze  komponuje się np. z różnymi gatunkami paproci. Jest to jednak roślina dla osób cierpliwych – rośnie powoli i znaczące rozmiary osiąga dopiero po kilku latach.

Ciekawostki

Kopytnik pospolity był od roku 1983 do 2014 objęty częściową ochroną prawną na terenie Polski. Nasiona kopytnika pospolitego są zaopatrzone w tzw. ciałko mrówcze (elajosom). To właśnie mrówki pełnią ważną rolę w roznoszeniu nasion kopytnika, co oznacza, że mamy w jego przypadku do czynienia z myrmekochorią. Suszone, sproszkowane liście i korzenie po dostaniu się do dróg oddechowych wywołują odruchowe kichanie. Właściwość tą wykorzystano czyniąc kopytnik jednym ze składników leczniczej tabaki (stosowanej w nieżycie nosa). Specyficzny i dość nieprzyjemny zapach kwiatów przyciąga muchy, które są najważniejszymi zapylaczami kopytnika pospolitego. Korzeń o łagodnym imbirowym aromacie używano czasem w charakterze przyprawy (jako substytut imbiru). Z rośliny można otrzymać jasnozielony barwnik.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.