Kozibród

Kozibród wielki (Tragopogon dubius)

W Polsce najpopularniejsze są dwa gatunki – kozibród łąkowy i kozibród wielki. Rośliny te z wyglądu przypominają mniszek pospolity, a to za sprawą owocostanów – bardzo podobnych do jego delikatnych i zwiewnych „dmuchawców”, z tym że znacznie większych. I choć występują u nas dość powszechnie, są niestety mało znane… Warto to zmienić, bo kozibród to roślina, która nie tylko intryguje wyglądem, ale także posiada szereg właściwości leczniczych oraz ciekawe zastosowania kulinarne.

Nazwa

Łacińska nazwa rodzaju (Tragopogon) powstała z połączenia dwóch greckich słów : tragos (czyli koza) i pogon (czyli broda) i w dosłownym tłumaczeniu oznacza „kozią brodę”. Od tego określenia wzięła się polska nazwa gatunku – kozibród oraz nazwy używane w innych krajach świata (np. angielskie Goat’s beard). Rodzaj kozibród liczy kilkadziesiąt gatunków i jest częścią rodziny astrowatych (Asteraceae). Nazwę swą zawdzięcza Karolowi Linneuszowi. Przykładowe gatunki występujące w Polsce to : kozibród łąkowy (Tragopogon pratensis), kozibród wielki (Tragopogon dubius), kozibród pajęczynowaty (Tragopogon floccosus) czy kozibród wschodni (Tragopogon orientalis) – uważany przez niektórych badaczy za podgatunek kozibrodu łąkowego. W krajach anglojęzycznych kozibród łąkowy jest znany pod zwyczajową nazwą Jack go to bed at noon (Jacek idzie do łóżka w południe). Jest to nawiązanie do faktu, iż jego kwiaty (otwierające się z samego rana) zamykają się już około południa.

Kozibród wielki (Tragopogon dubius)

Występowanie

Ojczyzną większości gatunków z rodzaju Tragopogon są tereny Europy i Azji. Stamtąd rośliny rozprzestrzeniły się po całym świecie. Tylko jeden z gatunków – Tragopogon mirus jest uważany za rdzennego mieszkańca Ameryki Północnej. Kozibród wielki jest obecny niemal na wszystkich kontynentach; występuje także pospolicie na obszarze  Polski. Najwięcej jego przedstawicieli można spotkać Małopolsce i na Lubelszczyźnie oraz w Wielkopolsce. Naturalnymi siedliskami tego gatunku są suche zbocza i odsłonięte tereny niezalesione (np. dzikie łąki i słoneczne polany), ale znacznie częściej można go spotkać na różnego typu nieużytkach. Jest to bowiem typowa roślina synantropijna. Porasta przydroża i nasypy kolejowe, hałdy poprzemysłowe, zaniedbane trawniki czy tereny opuszczone po wcześniejszej działalności ludzkiej. Lubi miejsca słoneczne i ciepłe, nie ma dużych wymagań. Kozibród łąkowy zasięgiem swego występowania obejmuje obszar niemal całej Europy i części Azji (np. Turcja, Kazachstan). Występuje także w dużej części Ameryki Północnej (z wyjątkiem południowego – wschodu). Zasiedla podobne miejsca jak kozibród wielki.

Opis

Kozibród wielki (Tragopogon dubius) to roślina dwuletnia o wrzecionowatym korzeniu. Osiąga wysokość do około 80 – 100 cm. Posiada nagie, zielone łodygi zawierające sok mleczny. Jego liście są matowo zielone, długie i wąskie, z całobrzegą blaszką, równoległym unerwieniem i ostrym zakończeniem. Nasada każdego liścia jest rozszerzona i obejmuje pochwiasto łodygę. Wyrastające na szczytach pędów i odgałęzień kwiatostany mają formę koszyczka. Pod koszyczkiem znajduje się maczugowato zgrubiała, pusta w środku szypuła. Okrywę koszyczka stanowi od 8 do 12 lancetowatych listków o długości 3 – 6 cm; wewnątrz znajdują się złocistożółte kwiaty języczkowate, znacznie krótsze od listków okrywy. Wewnątrz kwiatu uwagę zwracają czarne pylniki. Po zapyleniu zawiązują się liczne owoce w postaci niełupek o wrzecionowatym kształcie i żeberkowej fakturze. Ich rozsiewanie ułatwia obecność delikatnego, jasnoszarego puchu kielichowego z pierzasto rozgałęzionymi włoskami. Owoce kozibrodu tworzą kulisty kwiatostan, podobny do tego, jaki widzimy u popularnego „dmuchawca” czyli mniszka lekarskiego. U opisywanego gatunku jest on jednak znacznie większych rozmiarów (średnica około 10 cm). Kozibród łąkowy (Tragopogon pratensis) jest również rośliną dwuletnią. Osiąga nieco mniejsze wymiary, dorasta bowiem do około 50 – 80 cm wysokości. Łodyga i liście mogą być wełnisto owłosione, ale zdarzają się także osobniki nagie. Okrywa koszyczka jest zbudowana z 8 lancetowatych listków, które są tej samej długości co żółte kwiaty języczkowe bądź nieco krótsze od nich. Owoce mają formę gładkich niełupek lub są pokryte brodawkami i tworzą kuliste owocostany o średnicy mniejszej niż u kozibrodu wielkiego (3 – 5 cm). Gatunek kwitnie w okresie od maja do września. Zapylenie obu dokonuje się z udziałem owadów. Wymienione gatunki często krzyżują się ze sobą.

Kozibród wielki (Tragopogon dubius)

Zastosowanie

Choć kozibrody są przez wiele osób uważane za bezużyteczne chwasty, w rzeczywistości są roślinami o bardzo interesujących zastosowaniach. Kozibród łąkowy jest wykorzystywany w ziołolecznictwie; ma też przeznaczenie kulinarne. Młode liście i pędy tego gatunku można spożywać na surowo (np. jako dodatek do sałatki) albo ugotować (np. w zupie). Korzeń kozibrodu łąkowego jest mięsisty i słodki (dzięki zawartej w nim inulinie); nadaje się do pieczenia, smażenia i gotowania. Roślina zawiera witaminę C, witaminy z grupy B oraz składniki mineralne (mangan, fosfor, magnez i wapń). Kozibród łąkowy ma także zastosowanie w medycynie ludowej. Wyciągi wodne z rośliny (głównie napar) wykazują działanie moczopędne, wykrztuśne i ściągające.  Mogą być podawane w chorobach przewodu pokarmowego, a to ze względu na właściwości odtruwające i pobudzające apetyt. Kozibród łagodzi dolegliwości żołądkowe, korzystnie wpływa na wątrobę i woreczek żółciowy. Syrop na bazie korzenia podaje się w uporczywym kaszlu, jaki towarzyszy np. zapaleniu oskrzeli. Interesującym gatunkiem kozibrodu jest kozibród porolistny (Tragopogon porrifolius) o fioletowych kwiatach, który niestety nie jest elementem naturalnej flory Polski. Uprawia się go jako warzywo o nazwie salsefia.

Kozibród wielki (Tragopogon dubius) – kwiat
Kozibród łąkowy (Tragopogon pratensis) – kwiat

Ciekawostki

W miejscu gdzie rośnie kozibród łąkowy niemal na pewno można się spodziewać obecności gliny w podłożu. Gatunek jest w tym względzie rośliną wskaźnikową. W pierwszym roku życia kozibród łąkowy wykształca korzeń palowy oraz rozetę liści tuż przy powierzchni ziemi. Dopiero w drugim roku wyrastają łodygi i rozwijają się kwiaty, natomiast rozeta liści stopniowo zamiera. Napar z płatków (czyli właściwie kwiatów języczkowych) kozibrodu łąkowego bywa używany jako tonik do oczyszczania skóry i rozjaśniania piegów. Korzenie tego gatunku są bogate w inulinę, dzięki której po odpowiednim uprażeniu mogą być użyte jako substytut kawy (podobnie jak korzenie cykorii).

Kozibród łąkowy (Tragopogon pratensis)
Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.