Kumkwat

Kumkwat - drzewko z owocami
Kumkwat / fot. Buntysmum, pixabay.com

Choć nie są tak znane u nas jak pomarańcze i mandarynki, jednak kumkwaty powoli zyskują uznanie dzięki swojej oryginalności. Są bowiem bardzo do nich podobne, jednak rodzą owoce o jadalnej skórce, która w dodatku smakuje lepiej miąższ. Kumkwat jedzony w całości oferuje niezwykłe, orzeźwiające połączenie smaków : pikantnego, cytrusowego, słodkiego, kwaśnego i cierpkiego.

Nazwa

Roślina ta należy do rodziny rutowatych (Rutaceae). Angielska nazwa „kumquat” pochodzi z języka kantońskiego, od określenia gām-gwat 金橘 , w którym pierwszy człon oznacza złoto, a drugi – pomarańczę bądź kolor pomarańczowy. Najczęściej tłumaczy się to jako „złotą pomarańczę” , co wydaje się zupełnie trafnym sformułowaniem. W polskim nazewnictwie mamy do czynienia  ze spolszczoną wersją nazwy angielskiej. Przez wieki kumkwat uważano za jeden z cytrusów. Jednak niewątpliwe zasługi dla spopularyzowania kumkwatu w Europie, jakie miał szkocki pasjonat i poszukiwacz roślin Robert Fortune (1813-1880) spowodowały, iż w roku 1915 inny badacz – dr Walter T. Swingle na jego cześć oddzielił kumkwaty od cytrusów (Citrus L.) i stworzył odrębny rodzaj : Fortunella. Zalicza się do niego 6 gatunków. Obecnie kwestia taksonomii jest w przypadku kumkwatów dyskusyjna, dlatego można się spotkać z różnicami w  nazewnictwie. Przykładowo jeden z najpopularniejszych gatunków  –  Fortunella japonica, czyli kumkwat okrągły, jest także znany pod nazwą Citrus japonica, a Fortunella margarita (kumkwat owalny) bywa określany mianem Citrus margarita. Określenia „owalny” i „okrągły” nawiązują do kształtu owoców, przy czym owalny kumkwat nazywany jest także kumkwatem Nagami, a okrągły  – kumkwatem Marumi lub kumkwatem Morgani.

Kumkwat
Kumkwat – drzewko z owocami i kwiatami

Występowanie

Kumkwat pochodzi z południowej Azji. Historycznie był uprawiany w Chinach, Wietnamie, Japonii i Indiach. Najstarsze wzmianki o kumkwacie znaleziono w chińskich tekstach z roku 118 p.n.e. Pierwsze w Europie informacje o tej roślinie pojawiają się w 1646 r. w pismach włoskiego jezuity, badacza flory Giovanni Baptista Ferrari i prawdopodobnie opierają się na relacji portugalskiego  misjonarza, który przez 22 lata pracował w Chinach. Obecnie to właśnie Chiny są najczęściej podawane jako ojczyzna kumkwatów. Można je tam spotkać w stanie dzikim. Pierwszą sadzonkę sprowadził do Europy w 1846 r. wspomniany już Robert Fortune, członek Londyńskiego Towarzystwa Ogrodniczego. Egzemplarz przywieziony przez niego z wyprawy do Chin trafił do Królewskich Ogrodów Botanicznych w Kew (Londyn). Kumkwat rośnie w klimacie od ciepłego umiarkowanego do subtropikalnego i gdzieniegdzie w tropikach. Najkorzystniejsza jest dla niego temperatura w zakresie 26 – 37 °C (w ciągu dnia) , ale toleruje zakres  12 – 40 °C. Większość gatunków jest w stanie wytrzymać mróz do około -10 °C (w stanie uśpionym). Obecnie jest uprawiany w wielu miejscach na świecie, w tym : w Indiach , Japonii , na Tajwanie , Filipinach, w Chinach , Chile, Korei, Nepalu, południowym Pakistanie, Iranie, na Bliskim Wschodzie, w Europie (w szczególności na Korfu w Grecji) oraz w Stanach Zjednoczonych (głównie na Florydzie, w Alabamie, Luizjanie, Kalifornii i na Hawajach, ale także w Nevadzie i Arizonie), na Sycylii, w regionie nadbrzeżnym Morza Czarnego, w  Afryce (Etiopia, Zimbabwe) , Malezji czy Papui Nowej Gwinei.

Opis

Kumkwaty wyglądają  jak typowe rośliny cytrusowe. Mają postać wiecznie zielonych, mocno rozgałęzionych krzewów lub niewielkich drzew, o wysokości od 2,5 do 4,5 m. Niekiedy na ich gałązkach wyrastają małe ciernie. Liście są ciemnozielone, błyszczące i skórzaste, z gładkim brzegiem. Mają jajowaty kształt i od 3 do 9 cm długości . Kwiaty są małe (około 12 mm średnicy), białe, o przyjemnym zapachu, typowe dla cytrusów. Wyrastają pojedynczo w kątach liści. Owoc kumkwatu jest zbudowany identycznie jak owoce cytrusowe, jednak znacznie twardszy niż np. mandarynki. Poza tym jest nieduży – wielkości śliwki (długość do 5 cm), pomarańczowy, z cienką, gładką skórką. Pod nią znajduje się pomarańczowy miąższ podzielony na 4-6 segmentów.  Owoce kumkwatu mogą by okrągłe, owalne lub podłużne, w zależności od odmiany. W przeciwieństwie do większości owoców cytrusowych, zarówno miąższ jak i skórka są jadalne. Warto wspomnieć, że skórka ma słodszy smak od miąższu. Kumkwat kwitnie latem i jest samopylny. Owoce dojrzewają  późną zimą lub wiosną. Może się zdarzyć, że niektóre zostaną odrzucone, jeśli drzewo nie jest w stanie wyżywić wszystkich, ale przeważnie kumkwaty owocują obficie. W zależności od wielkości drzewka  zbiory sięgają setek, a nawet tysięcy owoców każdego roku.

Kumkwat - owoce
Kumkwat – owoce

Zastosowanie

Kumkwat może służyć jako roślina ozdobna i zdarza się, że w ciepłych krajach jest sadzony w przydomowych ogródkach, pojedynczo lub jako żywopłot. Gdzie indziej bywa spotykany w doniczkach, np. jako bonsai. Jednak głównym i najbardziej oczywistym zastosowaniem jest kulinarne wykorzystanie owoców kumkwatu. Można je spożywać na surowo i to w całości (łącznie ze skórką), co daje efekt specyficznego słodko-kwaśnego i odświeżającego smaku, z lekką nutą goryczy. Bardzo często używa się owoców kumkwatu do robienia przetworów : konfitur, kompotów, marmolady, soków, galaretek. Mogą być także kandyzowane i konserwowane. Stanowią dodatek do sałatki owocowej lub  orzeźwiających napojów. Są stosowane do aromatyzowania pieczywa, ciast i ciastek oraz różnych deserów i słodyczy. Specjalnym zastosowaniem tej rośliny jest  produkcja likieru kumkwatowego.  Fortunella ma także swoje miejsce w kosmetyce. Na bazie lub z dodatkiem kumkwatu wytwarzane są kremy do rąk, balsamy do ciała, maseczki, mydło, a nawet perfumy . Owoce są źródłem witamin A, B, C oraz minerałów: wapnia, miedzi, potasu, manganu, żelaza, cynku i selenu. Niektóre źródła podają, że Fortunella ma zastosowanie lecznicze np. według tradycyjnej medycyny chińskiej owoce leczą depresję i wspomagają trawienie, a liście łagodzą dolegliwości wątroby i płuc. Gdzie indziej można znaleźć wzmianki o przechowywaniu owoców kumkwatu w soli i późniejszym stosowaniu w charakterze  leku na ból gardła.

Dżemy z kumkwatów
Dżemy z kumkwatów na stoisku lokalnego sprzedawcy na wyspie Korfu

Kumquacello, czyli z czego słynie Korfu…

Kumkwaty są wizytówką najbardziej zielonej z greckich wysp Morza Jońskiego, czyli Korfu. Spacerując uliczkami uroczych małych miast Kerkyry (grecka nazwa wyspy i zarazem jej stolicy) nie sposób nie natknąć się rzędy różnokształtnych butelek z jasnopomarańczowym płynem w witrynach sklepów i na straganach. Likier z kumkwatów jest specjalnością wyspy i najczęściej przywożoną pamiątką z Korfu. W sadach rośnie ponad 6000 drzewek z których rocznie uzyskuje się od 100 do 200 ton owoców. Do tradycji uprawy kumkwatu na Korfu przyczynił się fakt, iż Wyspy Jońskie w latach 1815-1864 były kolonią brytyjską. To właśnie Brytyjczyk – botanik i sportowiec  Sidney Merlin – członek jednej z rodzin kolonialnych, przywiózł kumkwat do Kerkyry w 1924 r. Egzotyczny owoc szybko zyskał popularność i dał mieszkańcom wyspy nową inspirację. Prawdopodobnie wpływy włoskie (Wyspy Jońskie były weneckimi posiadłościami od 1363 do 1797 roku i przez cały czas utrzymywały bliskie związki z Włochami)  i chęć  zdobycia przewagi konkurencyjnej nad popularnym włoskim likierem Limoncello, spowodowały powstanie wyjątkowego produktu lokalnego, jakim jest Kumquacello.

Kumkwaty w doniczkach
Kumkwaty w doniczkach – zdjęcie zrobione w destylarni kumkwatów na Korfu

Ciekawostki

Kumkwat jest  symbolem szczęścia w Chinach i niektórych innych krajach azjatyckich. Ich mieszkańcy obdarowują się owocami lub drzewkami w doniczkach z okazji księżycowego Nowego Roku . Skórka owocu posiada bardzo wyraźne pojemniczki olejowe . Olejek ma znaczący wpływ na  aromat owoców i ich słodko – kwaskowaty smak. Głównym składnikiem olejku  jest limonen (około 93%) Prócz tego występują w nim :  alfa-pinenem (0,34%), bergamoten (0,021%), kariofilen (0,18%), a- humulen (0,07%). %) i α- muurolenu (0,06%). Istnieją doniesienia (z 2012 r.), że wyciągi z kumkwatu hamują wzrost komórek raka prostaty. Z kolei w badaniu przeprowadzonym przez naukowców z Korei w 2010 r. stwierdzono, że kumkwaty działają przeciwbakteryjnie i przeciwzapalnie na patogeny skóry. Kumkwatów nie powinny spożywać osoby leczone tamoksyfenem, ponieważ związki zawarte  w skórce owocu zmniejszają skuteczność leku.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.