Leszczyna

Leszczyna pospolita (Corylus avellana)

Orzechy laskowe to jedne z najpopularniejszych i najsmaczniejszych bakalii. Delikatny, lekko słodki smak zapewnił im uznanie na całym świecie i szerokie zastosowanie w przemyśle cukierniczym. Spróbujmy więc przyjrzeć się bliżej leszczynie pospolitej. To krzew o małych wymaganiach, dziko rosnący na naszym kontynencie, ale także uprawiany na szeroką skalę w wielu miejscach na świecie. Warto wiedzieć, że jest nie tylko źródłem orzechów – sadzi się go także ze względu na walory ozdobne, a do wyboru są liczne odmiany ogrodowe o interesujących cechach.

Nazwa

Rodzaj leszczyna (łac. Corylus) liczy 15 gatunków. Większość badaczy klasyfikuje go jako część rodziny brzozowatych (Betulaceae), ale niektórzy systematycy wyodrębniają osobną rodzinę leszczynowatych (Corylaceae). Naukową nazwę rodzajową leszczyna zawdzięcza Karolowi Linneuszowi. Powstała ona w oparciu o greckie słowo korylos oznaczające hełm(w nawiązaniu do wyglądu owoców). Najbardziej znanym gatunkiem leszczyny jest leszczyna pospolita (Corylus avellana). Człon gatunkowy jej nazwy wziął się od nazwy włoskiego miasta Avella (albo prowincji Avellino) – prawdziwego zagłębia jeśli chodzi o uprawę krzewów tego gatunku. Z innych gatunków warto wymienić : leszczynę  turecką (Corylus colurna), leszczynę amerykańską (Corylus americana) czy leszczynę kaukaską (Corylus colchica).

Występowanie

Wszystkie gatunki leszczyny rosną w naturze w strefie klimatu umiarkowanego. Zasięgiem występowania obejmują obszar niemal całej Europy, część Azji oraz Ameryki Północnej. Najbardziej znany gatunek – leszczyna pospolita ma swoją ojczyznę na terenie Europy, Azji Mniejszej i Kaukazu. Można ją spotkać w widnych i niezbyt gęstych lasach liściastych oraz zaroślach; wzdłuż strumieni i na suchych, zalesionych zboczach. Jest to też gatunek szeroko uprawiany w wielu miejscach na świecie ze względu na jadalne owoce. Uprawy bazują przeważnie na jednej z odmian leszczyny pospolitej – Corylus avellana var.pontica oraz jej mieszańcach. W Europie koncentrują się w rejonie basenu Morza Śródziemnego, a do największych producentów orzechów laskowych na świecie zalicza się : Turcję, Hiszpanię, Gruzję, Włochy, Iran oraz USA. W Polsce leszczyna pospolita rośnie dziko na obszarze całego kraju, głównie na nizinach (do wysokości 1300 m n.p.m). Sadzi się ją także w przydomowych ogródkach i sadach jako roślinę użytkową.  

Leszczyna pospolita – liście

Opis

Leszczyna pospolita (Corylus avellana) to typowy przedstawiciel rodzaju Corylus. Gatunek ten to rozłożysty krzew, dorastający do około 5 – 6 m wysokości. Jego pień i gałęzie pokrywa gładka, ciemnoszara kora, naznaczona poziomymi bruzdami. Na młodych pędach występuje czerwono-brunatne owłosienie. Liście leszczyny pospolitej mają do 12 cm długości. Wyrastają na pędach skrętolegle na krótkich ogonkach. Blaszka liściowa jest prawie okrągłego kształtu z zaostrzonym końcem i wcięciem u nasady, piłkowanym brzegiem oraz wyraźnym unerwieniem. Wierzchnia strona liścia jest gładka, spodnia – delikatnie owłosiona. Jesienią liście przybierają ciemnożółty lub brązowy kolor. Leszczyna pospolita jest rozdzielnopłciowa, jednopienna. Kwiaty pojawiają się wczesną wiosną, jeszcze przed rozwinięciem się liści. Męskie mają postać długich (3 – 7 cm) „kotków” i wyrastają na pędach w małych grupach (2-4), natomiast kwiaty żeńskie są ukryte w małych pączkach nad męskimi i mają widoczne czerwone znamiona. Zapylenie dokonuje się pomiędzy różnymi osobnikami, a bierze w nim udział wiatr. W jego wyniku zawiązują się charakterystyczne owoce zwane orzechami laskowymi, których zasadniczą częścią jest orzeszek otoczony przez jasnobrązową zdrewniałą owocnię (tzw. skorupkę) oraz zieloną, klapowaną okrywę o zmiennym kształcie. Pojedynczy owoc ma owalny lub prawie okrągły kształt, mierzy do 2,5 cm długości i do 1,5 cm średnicy. Owoce leszczyny dojrzewają w sierpniu – wrześniu (około 7 -8 miesięcy po zapyleniu).

Leszczyna pospolita – owoc

Zastosowanie

Głównym bogactwem leszczyny są owoce – zasobne w magnez, witaminę E oraz B1, wapń, mangan i żelazo. Ich źródłem są różne odmiany i mieszańce leszczyny pospolitej, zwłaszcza te o dużych owocach. Orzechy laskowe są ważnym surowcem dla przemysłu cukierniczego, ale są także chętnie wykorzystywane jako bakalie w domowej kuchni. Można je spożywać na surowo, prażyć albo przetwarzać na pastę. Pozyskuje się z nich także olej o delikatnym aromacie, służący do celów spożywczych i ceniony w kosmetyce. Różne odmiany leszczyny pospolitej o interesujących cechach wizualnych znajdują zastosowanie w charakterze roślin ozdobnych i są sadzone w parkach i ogrodach. Są to dosyć duże krzewy, ale można je bez przeszkód przycinać i formować. Giętkie i elastyczne drewno leszczyny wykorzystuje się w drobnym stolarstwie i do wyrobu wędek. W meblarstwie i rzeźbiarstwie szczególnie cenione jest drewno leszczyny tureckiej, które posiada różowe zabarwienie. Leszczyna pospolita była przez wieki wykorzystywana w medycynie ludowej. Odwary z liści i kory stosowano (doustnie) w chorobach żył i układu krążenia (hemoroidy, obrzęki kończyn dolnych) oraz zewnętrznie w stanach zapalnych skóry, oparzeniach, owrzodzeniach i wypryskach. Różne gatunki leszczyny są ważnym źródłem pokarmu dla zwierząt leśnych (wiewiórka, popielica, koszatka, dzięcioł).

Leszczyna pospolita – odmiana ozdobna

Leszczyna jako źródło alergenów

Choć orzechy laskowe są powszechnie lubiane, a leszczyna pospolita jest uznawana za ciekawy i pożyteczny element ogrodu, jednak nie wszyscy powinni mieć kontakt z tym gatunkiem. Pyłek męskich kwiatów leszczyny jest jednym z najwcześniej pojawiających się roślinnych alergenów wziewnych, bowiem krzew często zakwita już w lutym, zwykle produkując pyłek bardzo obficie. Do pokarmów, które najczęściej powodują ostre reakcje alergiczne (włącznie ze wstrząsem anafilaktycznym) należą różnego typu orzechy. W Europie przodują pod tym względem orzechy laskowe, które wraz z orzeszkami ziemnymi są odpowiedzialne za 90 % zgonów spowodowanych alergią pokarmową. Odczyny alergiczne są na tyle często wywoływane przez białka zawarte w orzechach laskowych, że na opakowaniach produktów spożywczych powinny znaleźć się informacje o zawartości nawet śladowych ilości tych orzechów. Objawy alergii pojawiają się już po kilku minutach od spożycia i mogą mieć postać stanu zapalnego jamy ustnej i krtani, pokrzywki lub wymiotów, a w cięższych przypadkach obrzęku naczynioruchowego. Orzechy laskowe wchodzą ponadto w tzw. reakcje alergiczne krzyżowe np. z pyłkami brzozy.

Orzechy laskowe

Ciekawostki

Gałązki leszczyny są używane jako tzw. różdżki służące do wykrywania żył wodnych. W dawnych czasach przy ich użyciu poszukiwano także ukrytych pod ziemią skarbów. W średniowieczu leszczynie przypisywano magiczne właściwości – owoce noszone przy sobie miały m.in. chronić przed działaniem czarów i mocami nieczystymi. Obfitość orzechów laskowych uważano za dobry omen, a same owoce symbolizowały miłość i płodność oraz stateczność i mądrość. Kwiaty leszczyny mogą być odwiedzane przez pszczoły (dotyczy to głównie rejonów o cieplejszym klimacie), które zbierają pyłek, jest to jednak dość trudną sztuką, ponieważ pyłek leszczyny jest bardzo sypki. Twarde skorupy pozostałe po wyłuskaniu jadalnego wnętrza orzecha laskowego są wykorzystywane jako materiał opałowy.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.