Liczi

Owoc Litchi chinensis
Owoc Litchi chinensis

Smaczne owoce tej egzotycznej rośliny można spotkać także w polskich sklepach. Warto przyjrzeć im się bliżej i … dać się zaskoczyć. Twarda otoczka, przypominająca gadzią skórę, po zdjęciu okazuje się zadziwiająco cienka i krucha, a orzeźwiający smak soczystego wnętrza niesie w sobie równowagę słodyczy i cierpkości. Prawdopodobnie liczi nigdy nie stanie się  konkurencją dla rodzimych owoców, ale na pewno zasługuje na dokładniejsze poznanie. 

Nazwa

Właściwa nazwa gatunkowa to Litchi chinensis Sonn. W nomenklaturze polskiej funkcjonuje jako bliźniarka smaczna, można się też spotkać z określeniem  „śliwka chińska” (choć  oczywiście nie ma pokrewieństwa między liczi a śliwą).  Najczęściej jednak mamy do czynienia ze spolszczoną wersją nazwy łacińskiej. Roślina należy do rodziny mydleńcowatych (Sapindaceae) i jest jedynym przedstawiciel rodzaju Liczi (Litchi). Gatunek został opisany i nazwany przez francuskiego przyrodnika Pierre’a Sonnerata w jego książce „Voyage aux Indes orientales et à la Chine, fait depuis 1774 jusqu’à 1781”, opublikowanej w 1782 roku.  Jednak pierwsza w Europie pisemna wzmianka na temat tej rośliny znalazła się  w dziele „Flora Sinensis”  z 1656 r., napisanym przez jezuitę Michała Boyma – polskiego misjonarza, który  w XVII w. odbył podróż do Chin.

Występowanie

Liczi pochodzi z Chin. Jej najstarsze udokumentowane uprawy zlokalizowane były w chińskich prowincjach Guangdong i Fujian  już w 1059 r. Do dziś Chiny są największym  producentem liczi na świecie. Drugie miejsce należy do Indii; mniejszą rolę w uprawie odgrywają inne kraje. Wyróżnia się także dwa podgatunki  dziko rosnące : Litchi chinensis subsp. chinensis  w południowych Chinach , północnym Wietnamie i Kambodży oraz Litchi chinensis subsp. philippinensis na Filipinach. Liczi rozprzestrzeniło się na wiele tropikalnych rejonów  świata i jest obecnie  szeroko uprawiane nie tylko w Chinach i Indiach, ale także w Tajlandii , Wietnamie, Republice Południowej Afryki, w Brazylii , na Karaibach , w Australii i Stanach Zjednoczonych . W literaturze można natrafić na wzmianki o rozwoju uprawy w poszczególnych krajach (np.  na Jamajce od 1775 r., a na Florydzie – 1916 r.). Dzięki rozwojowi transportu świeże owoce liczi od kilku lat można spotkać  nie tylko na rynkach azjatyckich, ale także w supermarketach i sklepach praktycznie całego świata.

Opis

Liczi jest zimozielonym drzewem dorastającym do 9 m wysokości.  Kora pnia jest szaro-czarna, gałązki odznaczają się brązowo-czerwoną barwą. Liście są dość duże (10-25 cm), złożone z 4-8 mniejszych, wąskich i ostro zakończonych listków. W młodości są czerwonawe, lecz szybko stają się zielone i błyszczące. Roślina wytwarza kwiatostany (typu wiecha), które rosną w grupach po dziesięć  lub więcej i osiągają od 10 do 40 cm długości.  Zawierają wiele małych, białych, żółtych lub zielonych kwiatów, które są wyraźnie pachnące. Owoce są zebrane w grona (liczące do 20 szt.), kuliste lub lekko jajowate i pokryte twardą, ale dość cienką skórką, która jest wyraźnie chropowata. Powierzchnia owocu dzięki nieregularnym stożkowatym wypustkom przywodzi na myśl skórę krokodyla. Dojrzałe liczi charakteryzuje się skórką różowo-czerwoną, kruchą i łatwo odchodzącą od miąższu. Jeśli jest ciemna i matowa możemy przypuszczać, że owoce są przejrzałe lub były przechowywane w chłodni. Pod skórką kryje się jadalny miąższ – biały, soczysty, lekko twardawy i szklisty, w smaku przypominający winogrono, jednak z nieco kwaśniejszą nutą.  Wewnątrz owoc mieści pojedyncze dość duże nasiono – podłużne, brązowe i gładkie.

Wnętrze owocu liczi
Wnętrze owocu liczi
Wnętrze owocu liczi
Wnętrze owocu liczi

Zastosowanie

Głównie kulinarne. Owoce liczi można spożywać na surowo – solo bądź jako dodatek do lodów, deserów i sałatek owocowych. Popularne jest także łączenie ich z mięsem, rybą czy owocami morza. Można przetwarzać owoce liczi na galaretki, dżemy, soki i kompoty oraz konserwować w syropie. W Chinach spotyka się tzw. „orzechy liczi” czyli suszone owoce, które wyglądem przypominają duże rodzynki. Warto jeść owoce Litchi chinensis, ponieważ są bogatym źródłem składników odżywczych np. witaminy C (100 g zawiera aż 71,5 mg tej witaminy, co pokrywa niemal w 100 proc. dzienne zapotrzebowanie), potasu (171 mg/100 g) – ważnego dla utrzymania prawidłowego ciśnienia krwi i pracy serca, a także (w mniejszym stopniu) fosforu, magnezu, manganu, selenu, wapnia, żelaza czy witamin z grupy B. Jednak ze względu na zawartość cukrów prostych (głównie fruktozy) nie poleca się ich diabetykom ani osobom na diecie odchudzającej (choć  są raczej niskokaloryczne). Liczi jest także źródłem cennych polifenoli, o udokumentowanym silnym działaniu antyutleniającym. Ich rola w „wymiataniu” wolnych rodników i ochronie komórek przed stresem oksydacyjnym daje nadzieję na wykorzystanie tej rośliny w medycynie np. w walce z miażdżycą, podwyższonym poziomem cholesterolu czy nowotworami. Przesłanki te wymagają jednak dodatkowych badań. Warto wiedzieć, że w suszonych owocach występuje znacznie więcej składników odżywczych niż w świeżych. Liczi znajduje także  zastosowanie w kosmetyce, gdzie wysoka zawartość witaminy C również jest pożądana. Balsamy, kremy czy maseczki odżywcze zawierające liczi nie tylko pięknie pachną, ale także nawilżają skórę ją i chronią ją przed przedwczesnym starzeniem. W Azji  roślina jest elementem  tradycyjnej medycyny chińskiej i indyjskiej ajurwedy i jest wykorzystywana w leczeniu wielu schorzeń, w tym bólu gardła, kaszlu czy bólu klatki piersiowej.

Ciemna strona liczi…

W ostatnich latach doszukano się powiązań pomiędzy spożywaniem owoców liczi, a hipoglikemiczną encefalopatią i śmiercią wielu dzieci w Indiach, Bangladeszu i Wietnamie . W nasionach liczi (szczególnie w owocach niedojrzałych) stwierdzono występowanie metylenocyklopropyloglicyny (MCPG) – związku o strukturze podobnej do toksycznej hipoglicyny. Jej działanie polega na blokowaniu produkcji  glukozy w organizmie, co (zwłaszcza u dzieci niedożywionych lub po okresie postu) może wywołać. ostrą hipoglikemię . Groźne objawy, takie jak drgawki, gorączka, majaczenia czy kłopoty z  pamięcią, występują najczęściej w nocy. Dalszym etapem jest śpiączka, uszkodzenie mózgu a nawet śmierć. Wspomniane zachorowania, ich etiologia i mechanizm działania toksyny wymagają dalszych badań. Nie jest również jasne dlaczego dochodzi do zatrucia, skoro toksyna jest obecna praktycznie tylko w niejadalnych pestkach.

Liczi. Sadzonka uzyskana z pestki.
Liczi. Sadzonka uzyskana z pestki.

Ciekawostki

Liczi jest rośliną długowieczną. W chińskiej prowincji Guangdong (która bywa nazywana  „królestwem liczi”) roślina ta jest uprawiana od dawien dawna i można tam spotkać nawet ponad tysiącletnie drzewka. Owoce liczi są w Chinach uważane za symbol namiętnej miłości. Drzewka, które mają zapewnione dobre warunki wzrostu potrafią obficie owocować. Przeciętnie 5-letnie drzewko rosnące w Indiach może wytworzyć około 500 owoców, a 20-letnie drzewo aż 4000 do 5000. Niektóre odmiany mają zdolność wytwarzania owoców z mniejszymi, pomarszczonymi nasionami. Owoce te (określane niekiedy jako „kurze języki „) mają zazwyczaj wyższą cenę, ponieważ zawierają więcej jadalnego miąższu. . Liczi dojrzewa wyłącznie na drzewie. Warto o tym wiedzieć, bowiem zbyt wcześnie zerwane owoce mogą nie być w pełni słodkie i smaczne.

 

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.