Ligustr pospolity

Ligustr pospolity (Ligustrum vulgare)
Ligustr pospolity (Ligustrum vulgare)

Ligustr pospolity jest gatunkiem powszechnie znanym, z niego bowiem uformowana jest większość  naszych miejskich żywopłotów. Jest to zarazem roślina bardzo niedoceniana, na którą mało kto zwraca uwagę, a przecież jego „pospolitość” jest tylko pozorna… Wielkimi atutami ligustru są małe wymagania oraz duża wytrzymałość na niekorzystne warunki środowiska. Warto wspomnieć także o wysokiej tolerancji na przycinanie. Dzięki tym cechom roślina bardzo dobrze się sprawdziła w miejskim otoczeniu i zyskała szerokie zastosowanie jako ozdoba trawników, skwerów czy parków. A to nie wszystko…

Nazwa

Ligustr pospolity (łac. Ligustrum vulgare) wraz z innymi gatunkami z rodzaju ligustr (a jest ich około 40 – 50) należy do rodziny oliwkowatych (Oleaceae). Oficjalna nazwa gatunku po raz pierwszy została zapisana przez Karola Linneusza w jego dziele Species Plantarum, które powstało w XVIII w. Wiadomo jednak, że ligustr był znany już w starożytności. Grecy nazywali go spiraia (co jest przekształceniem słowa speira, oznaczającego zwój). Powstanie obecnej nazwy rodzajowej (łacińskiej) badacze wiążą z Wergiliuszem. Wzięła się ona prawdopodobnie od słowa ligare (splatać, związywać). Człon gatunkowy nazwy (vulgare) oznacza w języku łacińskim : pospolity, zwyczajny. Spośród innych przedstawicieli rodzaju Ligustrum warto wymienić jeszcze : ligustr jajowatolistny (Ligustrum ovalifolium) i ligustr tępolistny (Ligustrum obtusifolium), które także są uprawiane w Polsce.

Występowanie

Opisywany gatunek można spotkać w naturze na obszarze kontynentu europejskiego (głównie w południowej i zachodniej części, np. w Austrii, Belgii, Wielkiej Brytanii, Czechach, Niemczech, Szwajcarii, Francji, Portugalii, we Włoszech, Grecji czy Rumunii), w Azji Mniejszej (Turcja,  Iran, Azerbejdżan, Armenia, Gruzja) oraz północno-zachodniej części Afryki (Maroko). Warto wspomnieć, że w Europie jest to jedyny dziko rosnący gatunek ligustru. Oprócz wymienionych miejsc ligustr pospolity rośnie także w wielu innych częściach świata jako roślina uprawiana bądź zdziczała z upraw (np. w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Australii, Nowej Zelandii, Japonii czy Ekwadorze). W Polsce występuje powszechnie – przede wszystkim jest uprawiany, ale także w wielu miejscach zdziczały. Warto wspomnieć, że posiada u nas również stanowiska naturalne. Ligustr pospolity jest odporny na niekorzystne warunki, co pozawala mu zajmować różne siedliska. Spotykamy go zarówno na nizinach, jak i w niższych partiach górskich. W stanie dzikim rośnie przede wszystkim w lasach i zaroślach. W USA i Australii uważany jest za gatunek inwazyjny.

Ligustr pospolity - owoce
Ligustr pospolity – owoce

Opis

Ligustr pospolity jest krzewem, który w naturze osiąga około 2-3 m wysokości (a w naprawdę dobrych warunkach może dorastać nawet do 5 m). W uprawie najczęściej jest przycinany i to człowiek decyduje o jego rozmiarach. Wygląd ligustru zależy od warunków życia – formowany potrafi się bardzo zagęścić, natomiast dziko rosnący posiada zazwyczaj dość luźny pokrój. Roślina wykształca gruby, rozgałęziający się pień pokryty szarozieloną korą. Młode gałązki są proste i cienkie, o gładkiej skórce z drobnymi przetchlinkami. Ciemnozielone liście wyrastają na pędach nakrzyżlegle lub w okółkach po trzy. Odznaczają się eliptycznym lub lancetowatym kształtem. Blaszki liściowe są całobrzegie, z górną powierzchnią gładką i błyszczącą oraz spodnią jaśniejszą. Posiadają wyraźnie zaznaczony nerw główny. W czerwcu na szczytach pędów zawiązują się kremowo-białe, drobne kwiaty, zebrane w gęste kwiatostany typu wiecha. Pojedynczy kwiatostan ma długość kilku cm i stożkowaty kształt. Każdy kwiat jest zbudowany z czterech zrośniętych ze sobą płatków, kielicha oraz dwóch pręcików, dwóch pylników i słupka. Po zapyleniu (dokonującym się przy udziale owadów) powstają niewielkie (do 8 mm średnicy) kuliste owoce – pestkowce. W trakcie dojrzewania zmieniają one barwę z zielonej na czarną. Wewnątrz mieszczą ciemnobrązowe nasiona w liczbie od 1 do 4.

Ligustr pospolity - liście
Ligustr pospolity – liście

Zastosowanie

Ligustry mają zastosowanie przede wszystkim jako rośliny ozdobne. Dekoracyjne są kwiaty, owoce oraz drobne liście, gęsto obrastające pędy. Niewątpliwą zaletą ligustru pospolitego jest jego podatność na cięcie i formowanie. Dzięki tej właściwości roślina znalazła swoje najszersze i najbardziej popularne zastosowanie  – w charakterze żywopłotu. Wyhodowano szereg odmian ligustru pospolitego np. o żółtych kwiatach czy owocach albo ciekawie wybarwiających się liściach. Ligustry różnią się też od siebie pokrojem – część odmian posiada wyprostowane pędy, inne z kolei – płożące się lub zwisające. Decydując się na posadzenie ligustru pospolitego w ogrodzie trzeba pamiętać, że jest to roślina dość ekspansywną (boczne gałęzie mają tendencje do zapuszczania korzeni w zetknięciu z powierzchnią ziemi). W naszych warunkach klimatycznych liście zwykle opadają na zimę, ale w cieplejszych rejonach świata ligustr jest zimozielony. Ozdobą zimowych ogrodów mogą być pozostające na krzewie ciemne, błyszczące owoce. Rozległy system korzeniowy sprawia, że opisywany gatunek sprawdza się w umacnianiu obsypujących się zboczy i skarp. Ligustr pospolity przyciąga owady i jest rośliną miododajną, aczkolwiek uzyskany z niego miód ma raczej kiepskie walory smakowe, ze względu na nieco gorzkawą nutę. Ciekawe jest zastosowanie ligustru  jako rośliny barwierskiej. W tym celu wykorzystuje się owoce, liście i korę. Młode pędy krzewu są mocne i giętkie, dzięki czemu mogą być przydatne w plecionkarstwie czy koszykarstwie.  

Trujący i leczniczy

Trzeba pamiętać, że ligustr pospolity jest rośliną trującą. Do zatruć najczęściej dochodzi na skutek spożycia owoców przez osoby nieświadome toksycznego działania rośliny (bądź mylące ją z innymi gatunkami). Stopień ciężkości zatrucia wyraźnie koreluje z przyjętą do organizmu ilością surowca roślinnego. Po spożyciu małej ilości owoców objawy są stosunkowo łagodne, natomiast w skrajnych przypadkach, gdy do organizmu dostała się duża ilość toksyn, może dojść nawet do zapaści w układzie krążenia i następnie do śmierci. Na początku jednak pojawiają się objawy ze strony przewodu pokarmowego : nudności, wymioty, ból brzucha, nasilone wzdęcia i biegunka. Pomimo toksycznych właściwości ligustr pospolity był przez wieki wykorzystywany w medycynie ludowej. Odwary z kwiatów i liści służyły jako płukanka w stanach zapalnych jamy ustnej i gardła oraz chorobach zębów. W południowej części kontynentu europejskiego ligustr pospolity stosowano jako lek antybakteryjny, moczopędny oraz obniżający ciśnienie krwi.  

Kwitnący krzew ligustru pospolitego
Kwitnący krzew ligustru pospolitego

Ciekawostki

Jeżeli chcemy by ligustr zakwitł, musimy wstrzymać się z przycinaniem – kwiaty zawiązują się bowiem tylko na nowych, tegorocznych pędach. Charakterystyczny, nieco mdły i ciężki zapach ligustru (przez ludzi odbierany jako raczej nieprzyjemny) jest bardzo lubiany przez owady. Gatunek jest chętnie odwiedzany np. przez motyle, które nie tylko przylatują do jego kwiatów, ale także licznie żerują na jego liściach w postaci larwalnej. Trujące dla ludzi owoce znajdują z kolei uznanie u ptaków (zwłaszcza w okresie zimowym, gdy brakuje innego pokarmu), które zjadając je przyczyniają się do rozsiewania nasion. Niektóre źródła podają ciekawy sposób na wykorzystanie ligustru w lecznictwie : z pozyskanych na wiosnę gałązek ekstrahuje się substancje czynne poprzez gotowanie ich w czerwonym lub białym winie, a uzyskany w ten sposób odwar stosuje się (po rozcieńczeniu) w chorobach wątroby i nerek.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.