Lilak pospolity

Lilak pospolity (Syringa vulgaris)
Lilak pospolity (Syringa vulgaris)

Trudno wyobrazić sobie wiosnę bez bzów… Ich bujne, wonne kwiaty stały się symbolem jednego z najpiękniejszych miesięcy – maja. Wydaje się, że to pospolita i wszystkim znana roślina, lecz tak naprawdę większość osób nie potrafi powiedzieć o niej nic więcej, ani nawet podać jej prawidłowej nazwy. Tymczasem lilak pospolity, do którego na trwałe przylgnęło miano „bzu”, jest nie tylko urodziwy, ale również bardzo interesujący.

Nazwa

Najbardziej znany wśród lilaków gatunek – lilak pospolity – jest w Polsce popularnie nazywany bzem. Nazwa ta, choć bardzo powszechnie stosowana, jest jednak całkowicie niepoprawna, bowiem lilaki nie są nawet spokrewnione z bzami. Wszystkie rośliny z rodzaju lilak (łac. Syringa) należą do rodziny oliwkowatych (Oleaceae). W obrębie rodzaju wyróżnia się około 30 gatunków, spośród których oprócz lilaka pospolitego (Syringa vulgaris) warto jeszcze wymienić : lilak himalajski (Syringa emodi), lilak chiński (Syringa x chinensis), lilak Meyera (Syringa Meyeri) czy lilak Josiki (Syringa josikaea). Lilak pospolity został po raz pierwszy formalnie opisany i sklasyfikowany przez Karola Linneusza w dziele Species Plantarum w 1753 r. Nazwa rodzajowa wywodzi się od starożytnego greckiego słowa syrinx, które oznacza fajkę lub rurkę. Jest to nawiązanie do faktu, iż pędy niektórych gatunków lilaków posiadają wewnątrz łatwy do usunięcia rdzeń (a rurkę powstałą w ten sposób wykorzystywano dawniej np. robienia fajek czy fletów). Lilak pospolity jest w języku potocznym znany jako bez pospolity (albo bez lilak), ale można się też spotkać z określeniem : bez turecki lub lilak turecki, które wzięło się od jego pochodzenia (gatunek przywędrował do nas z terenów obecnej Turcji).

Występowanie

Ojczyzną większości roślin z rodzaju Syringa jest wschodnia Azja (głównie Chiny). Pozostałe pochodzą z południowo – wschodniej części Europy. Lilak pospolity wywodzi się z Półwyspu Bałkańskiego, gdzie nadal można go spotkać w stanie dzikim, rosnącego miejscami na skalistych wzgórzach. Do Europy trafił z tureckiego Imperium Osmańskiego w XVI w. Obecnie jest uprawiany jako roślina ozdobna w wielu miejscach na świecie, przede wszystkim w strefie klimatu umiarkowanego. Tam też często dziczeje. Jest liczny w Europie (naturalizowany m. in. w Wielkiej Brytanii, Francji, w Niemczech i we Włoszech) oraz dużej części Ameryki Północnej. Jest również bardzo popularny w Polsce. Swój sukces zawdzięcza małym wymaganiom środowiskowym – dobrze rośnie na większości gleb, toleruje zarówno pełne słońce, jak i miejsca zacienione. Ponadto jest mrozoodporny i długowieczny.

Opis

Lilak pospolity jest typowym przedstawicielem rodzaju Syringa. Zwykle ma postać krzewu, rzadziej niewysokiego drzewa. Osiąga wysokość maksymalnie do 7 – 10 m. Jego pień i gałęzie są pokryte szarą korą, która początkowo jest gładka, ale z czasem staje się coraz liczniej i głębiej spękana. Młode gałązki są zielone. Liście ułożone są skrętolegle, mają sercowato-jajowaty kształt i całobrzegą, gładką, błyszczącą blaszkę. Przeważnie osiągają od 5 do 10 cm długości. Najbardziej charakterystyczną częścią rośliny są kwiaty, pojawiające się pod koniec kwietnia i w maju. Mają one około 1 cm długości i są zrosłopłatkowe z czterema płatkami korony (u odmian pełnych płatków jest więcej). Choć są drobne, tworzą bardzo efektowne kwiatostany w postaci gęstej stożkowatej wiechy. W zależności od odmiany mogą być białe lub różowe albo przybierają którąś barwę z gamy fioletów – od delikatnie liliowej aż po ciemnofioletową. Długość pojedynczego kwiatostanu to nawet 20 cm. Owocem jest wydłużona torebka (nie posiadająca walorów dekoracyjnych), która jesienią wysycha i pęka Każdy owoc zawiera od 2 do 4 nasion.

Lilak pospolity - kwiaty
Lilak pospolity – kwiaty

Zastosowanie

Lilaki to jedne z najpiękniejszych krzewów. Wiosną przyciągają wzrok gęstwiną kwiatów, dlatego są bardzo popularnymi roślinami ozdobnymi. W Polsce spotykamy przede wszystkim różne odmiany lilaka pospolitego (znacznie rzadziej inne gatunki lilaków). Rośliny nie mają dużych wymagań i są chętnie sadzone w ogrodach i parkach oraz wykorzystywane na kwiat cięty. Oprócz oczywistej funkcji ozdobnej i wykorzystania w ogrodnictwie, lilak pospolity ma także (mniej znane) zastosowanie jako roślina lecznicza. Surowcem są liście (zbierane w okresie od kwietnia do czerwca) oraz kwiaty, które zawierają olejek eteryczny (z takimi związkami jak syringina i syringopikryna), śluzy oraz kwasy organiczne. Napar z kwiatów działa moczopędnie i może być stosowany pomocniczo w kamicy nerkowej i stanach zapalnych pęcherza moczowego. Wyciągi alkoholowe z liści i kwiatów medycyna ludowa poleca na przeziębienie i i choroby oskrzeli, a zewnętrznie można je wykorzystać do nacierań w nerwobólach czy reumatyzmie albo jako lotion dla cery trądzikowej. W kosmetyce poleca się kąpiele z dodatkiem naparu z liści i kwiatów, które mają działanie odprężające, antyseptyczne i antyalergiczne. Drewno lilaka pospolitego było dawniej używane do wyrobu drobnych przedmiotów, takich jak uchwyty sztućców czy niektóre części instrumentów muzycznych.

Kilka słów na temat przycinania…

Warto pamiętać o odpowiednim formowaniu krzewów, ponieważ rośliny pozostawione bez „nadzoru” potrafią się silnie rozrastać. Jest jednak pewne „ale”… Lilak pospolity wytwarza kwiatostany na rocznych, zdrewniałych pędach. Ich obcięcie nasila rozrost wegetatywny rośliny (która próbuje niejako „nadrobić” powstałą stratę) i powstrzymuje ją od ponownego zakwitnięcia. Z tego powodu zaleca się by dokonywać przycinania tuż po zakończeniu kwitnienia (w ciągu tygodnia), zanim uformują się przyszłoroczne pąki kwiatowe. Inaczej ma się rzecz ze starymi, przekwitniętymi kwiatostanami. Te najlepiej od razu usuwać, co sprawi, że w kolejnym roku kwitnienie będzie bardziej obfite. Co kilka lat warto też wykonać cięcie odmładzające i usunąć stare uschnięte gałęzie oraz przerzedzić miejsca zbytnio zagęszczone.

Ciekawostki

– wszystkie obecnie uprawiane w Polsce lilaki pospolite to sztucznie wyhodowane kultywary. Ich ilość jest imponująca – oscyluje w granicach tysiąca.
– kwiaty lilaka są jadalne. Można je spożywać w postaci świeżej (np. jako dodatek do sałatek owocowych, napojów, dekorację deserów) lub kandyzowanej. Całe kwiatostany można zanurzać w cieście naleśnikowymi i smażyć na patelni.
– w badaniach wykazano, że kwiaty lilaka są źródłem flawonoidów, witamin i składników mineralnych.
– choć kwiaty lilaka pospolitego odznaczają się pięknym zapachem, jednak jak dotąd nie udało się wyekstrahować naturalnej substancji zapachowej. Obecne na rynku esencje bzu są otrzymywane syntetycznie.
Syringa vulgaris jest kwiatowym symbolem amerykańskiego stanu New Hampshire.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.