Łopian

Łopian pajęczynowaty (Arctium tomentosum)

Łopiany to pospolite byliny, często towarzyszące człowiekowi. U nas znane są przede wszystkim z powodu haczykowatych okryw koszyczków kwiatowych, często wykorzystywanych do dziecięcych zabaw. Jednak tym, co przede wszystkim powinno zwrócić naszą uwagę są ich właściwości lecznicze. Interesujący może być także fakt, iż korzenie łopianu są jadalne… Poznajmy zatem bliżej te ciekawe rośliny.  

Nazwa

Rodzaj łopian (Arctium) obejmuje w zależności od klasyfikacji od 10 do 18 gatunków i jest częścią rodziny astrowatych (Asteraceae). Wiadomo, że jest to rodzaj, który wykazuje dużą zmienność, a to utrudnia rozpoznawanie i nazywanie poszczególnych gatunków. Zdarza się także powstawanie mieszańców międzygatunkowych. Łacińska nazwa rodzaju pochodzi od greckiego słowa arcteion, czyli „niedźwiedź”. W Polsce najbardziej znane są trzy gatunki : łopian większy (Arctium lappa), łopian mniejszy (Arctium minus) oraz łopian pajęczynowaty (Arctium tomentosum). Popularne u nas określenia łopianu to : czep, rzep, dziady albo łopuch. Łopian większy bywa ponadto nazywany : babcokiem, głowaczem, kobierzem, łopustką, łopusyną lub ostropaczem.

Występowanie

Ojczyzną łopianów jest Eurazja. Obszar ich naturalnego występowania rozciąga się przede wszystkim w strefie klimatycznej umiarkowanej, ale niektóre gatunki można spotkać w kilku rejonach subtropikalnych i tropikalnych świata (np. gdzieniegdzie w Afryce). W Polsce w stanie naturalnym występują 4 gatunki łopianu. Oprócz wspomnianych już : łopianu większego, łopianu mniejszego i łopianu pajęczynowatego mamy jeszcze (najrzadszy) łopian gajowy (Arctium nemorosum). Najczęściej spotykanym gatunkiem w naszym kraju jest łopian większy. Występuje on powszechnie w Europie i Azji, ale został zawleczony także na inne kontynenty (Ameryka Północna i Południowa), gdzie szybko się zadomowił. Łopiany, które spotykamy w Polsce to pospolite rośliny ruderalne. Porastają rumowiska, nieużytki, miedze, przydroża, rowy i zaniedbane torowiska. Można je spotkać także na obrzeżach lasów, w zaroślach i nad brzegami wód. 

Łopian większy (Arctium lappa)

Opis

Łopian większy (Arctium lappa) jest typowym przedstawicielem łopianów. Jest to roślina dwuletnia, osiągająca do 2 m wysokości. Pod ziemią wykształca brunatny, mięsisty i gruby korzeń palowy, którego długość może dochodzić do 50 cm. Nad ziemię wyrasta gruba, zielona, silnie rozgałęziająca się łodyga oraz sercowato – okrągłe lub jajowate liście osadzone na długich ogonkach. Blaszka liściowa jest dość gruba i zielona, całobrzega lub o delikatnie piłkowanych brzegach. Wierzchnia strona liścia jest gładka, natomiast pod spodem blaszka jest pokryta kutnerem. Na szczytach pędów zawiązują się purpurowe kwiaty w formie koszyczków – o kulistym kształcie, okryte haczykowatymi łuskami. Kwiaty zebrane po kilka tworzą baldachogrona. Łopian większy kwitnie w miesiącach lipiec – wrzesień. Roślina (podobnie, jak w przypadku innych gatunków łopianów) jest chętnie odwiedzana przez owady, dla których jest źródłem nektaru. Po zapyleniu zawiązuje się owoc – wydłużona niełupka z licznymi włoskami na szczycie.

Łopian większy (Arctium lappa)

Łopian pajęczynowaty (Arctium tomentosum) to roślina dwuletnia, osiągająca do 2 m wysokości. Jej charakterystyczną cechą jest pajęczynowate owłosienie (od niego wzięła się polska nazwa gatunkowa). Roślina wykształca duże, sercowate liście osadzone na długich ogonkach i zebrane w rozetę. Koszyczki kwiatowe łopianu pajęczynowatego mają fioletowo-bordową barwę. Są okryte haczykowatymi łuskami i dodatkowo osnute delikatnymi włoskami (jakby pajęczyną). Kwiaty wyrastają na szczytach pędów i są zebrane w baldachogrona. Łopian pajęczynowaty jest rośliną leczniczą – surowiec zielarski stanowią korzenie roślin jednorocznych, zebrane przed kwitnieniem. Pozyskuje się je późną jesienią lub bardzo wczesną wiosną. Odwar z surowca stosuje się w zaburzeniach pracy wątroby, woreczka żółciowego, nerek i trzustki, w nieżytach żołądka i jelit oraz dolegliwościach reumatycznych i zaburzeniach przemiany materii.

Łopian pajęczynowaty (Arctium tomentosum)

Zastosowanie

Łopian większy jest rośliną leczniczą, znaną od wieków w medycynie tradycyjnej – azjatyckiej (m.in. chińskiej i japońskiej) oraz europejskiej. Jako surowce zielarskie wykorzystuje się korzenie (Radix Bardanae) oraz liście roślin jednorocznych (zbierane przed kwitnieniem). Na podstawie badań stwierdzono, że zawierają one takie substancje biologicznie aktywne jak : olejek eteryczny, fitosterole, kwasy organiczne, śluzy, garbniki, gorycze, białka, sole mineralne czy inulina. Korzeń oraz liście łopianu większego wykazują działanie : żółciopędne, moczopędne, odtruwające, napotne, przeciwzapalne i antyseptyczne. Wyciągi z nich pobudzają wydzielanie soków trawiennych i obniżają poziom cukru we krwi. Surowce stosuje się przede wszystkim w formie odwarów lub wyciągów alkoholowych. Są one pomocne w nieżytach przewodu pokarmowego, dolegliwościach wątroby i dróg żółciowych. Samodzielnie i w mieszankach ziołowych bywają stosowane w zaburzeniach przemiany materii i początkach cukrzycy oraz jako środek odtruwający organizm.

Suszony korzeń łopianu pajęczynowatego

Przygotowuje się także okłady nasączone odwarem lub sokiem z korzeni, które są pomocne w dolegliwościach reumatycznych i nerwobólach. Kąpiele w wodzie z dodatkiem odwaru z korzeni łopianu większego zaleca się w zaburzeniach czynności skóry (szczególnie tych o podłożu metabolicznym) – np. związanych z trądzikiem czy łojotokiem oraz pomocniczo w leczeniu grzybic skóry. Warto wspomnieć, że bardzo podobne właściwości, a co za tym idzie również zastosowanie lecznicze ma łopian mniejszy (Arctium minus), a w medycynie wykorzystuje się także łopian pajęczynowaty.

Sok z łopianu

W ostatnich latach popularność zyskał sok z łopianu. Jest on zalecany w przypadku zaburzeń przemiany materii oraz w celu obniżenia poziomu cukru we krwi. Sok wspomaga procesy trawienne, pracę wątroby i pęcherzyka żółciowego oraz pozytywnie wpływa na florę bakteryjną w jelitach. Zastosowany zewnętrznie działa antyseptycznie, dzięki czemu wspomaga leczenie zakażeń skóry (np. w trądziku czy grzybicy). Płukanie włosów w wodzie z dodatkiem soku z łopianu poleca się osobom z osłabionymi włosami i skłonnością do ich wypadania. Sok z łopianu jest też skuteczny w zwalczaniu łupieżu.

Ciekawostki

Korzenie łopianów : większego i pajęczynowatego są jadalne. W formie rozdrobnionej mogą być składnikiem sałatek warzywnych i surówek. Można je także gotować. Osoby bardziej ambitne i skłonne do eksperymentów w kuchni mogą pokusić się o… zamarynowanie korzeni. Spożywanie korzeni łopianu cieszy się popularnością głównie w Azji, gdzie rośliny są uprawiane jako warzywo. Korzeń łopianu większego ma białe wnętrze i jest bardzo kruchy. Może mieć smak lekko słodki lub ostry. Jest bardzo zdrowy – zawiera sporo błonnika pokarmowego, potas, wapń, łatwo przyswajalne aminokwasy i inulinę. Charakterystyczne dla łopianów są pokryte haczykami główki kwiatowe. Dzięki haczykom przyczepiają się do naszych ubrań oraz sierści zwierząt. To jeden z przykładów świetnego przystosowania do rozsiewania nasion na znaczne odległości. Tradycyjna medycyna chińska wykorzystuje nasiona łopianu, natomiast w Europie w ziołolecznictwie najczęściej mamy do czynienia z surowym korzeniem, olejkiem łopianowym lub sokiem z łopianu.

Łopian większy
Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.