Lubczyk

Lubczyk ogrodowy (Levisticum officinale)

Lubczyk ogrodowy, znany także jako lubczyk lekarski, to znana od wieków i ceniona w kuchniach wielu krajów aromatyczna przyprawa. Jak sama nazwa wskazuje, roślina posiada także właściwości lecznicze i bywa wykorzystywana w medycynie tradycyjnej. A jej zastosowanie w tym względzie jest naprawdę szerokie. Jednak największą sławę gatunek zdobył jako… afrodyzjak i z tego powodu bywa czasem nazywany „ziołem miłości”.

Nazwa

Lubczyk lekarski to po łacinie Levisticum officinale. Gatunek ten jest przedstawicielem monotypowego rodzaju lubczyk (Levisticum) oraz bardzo dużej rodziny selerowatych (Apiaceae), dawniej znanej jako baldaszkowate (Umbelliferae). Zazwyczaj roślina jest nazywana lubczykiem ogrodowym, ponieważ jest chętnie uprawiana w ogrodach (głównie ziołowych). W polskiej mowie potocznej jest także znana jako : isjasz, labiaszczyk, lubieśnik, lubscek, lubystek, lubzyk, ruleczeń, łakome ziele, łakotne ziele albo… maggi. To ostatnie określenie nawiązuje do przyprawowego charakteru ziela lubczyku. Obecnie obowiązująca łacińska nazwa Levisticum dawniej brzmiała Ligusticum i odnosiła się do włoskiego regionu Liguria, gdzie roślina była powszechnie uprawiana. 

Występowanie

Jako ojczyznę lubczyku większość  źródeł wskazuje południowo – zachodnią Azję i Bliski Wschód – przede wszystkim obszary dzisiejszego Iraku, Iranu i Afganistanu. Inne źródła podają, że gatunek może także pochodzić z obszaru basenu Morza Śródziemnego. Jego pochodzenie jest trudne do zbadania, ponieważ w uprawie lubczyk jest znany w Europie od co najmniej kilku wieków. W licznych miejscach na świecie roślina uległa naturalizacji i obecnie można ją tam spotkać w stanie dzikim (przykładem są Stany Zjednoczone), jednak głównym miejscem występowania lubczyku pozostają uprawy. Gatunek jest sadzony w licznych krajach na świecie, w tym również w Polsce. Rośnie często w ogródkach, zwłaszcza ziołowych i warzywnych, rzadziej na plantacjach. Również u nas zdarzają się sytuacje, że roślina „ucieka” z upraw i dziczeje.

Lubczyk ogrodowy (Levisticum officinale)

Opis

Lubczyk ogrodowy jest byliną. Dorasta nawet do około 1,5 – 2 m wysokości. Pod ziemią wykształca grube, masywne kłącze z mniejszymi korzeniami bocznymi. Nad ziemię wyrasta zielona część rośliny o silnym, charakterystycznym aromacie. Łodyga lubczyku jest pusta w środku i delikatnie kanciasta, słabo rozgałęziona. U dołu otacza ją kępa odziomkowych liści, których długość dochodzi nawet do 50 – 70 cm. Liście są złożone, podwójnie pierzastosieczne, o pojedynczych listkach romboidalnego kształtu i grubo ząbkowanych brzegach. Blaszka liściowa jest lekko połyskująca, zielona. Rozgniecione pędy i liście wydzielają woń podobną do zapachu selera. Na szczytach pędów w lipcu zawiązują się kwiaty. Mają one wygląd typowy dla roślin z rodziny selerowatych – są drobne, bladożółte i zebrane w złożone baldachy. Kwitnienie gatunku trwa do sierpnia. Po zapyleniu powstaje maleńki (do 7 mm długości) owoc – spłaszczona brunatna rozłupnia o żeberkowanej powierzchni. W okresie zimy część nadziemna rośliny zamiera.

Zastosowanie

Tak, jak już to zostało powiedziane – lubczyk ogrodowy ma zastosowanie w tradycyjnej medycynie. W celach leczniczych wiosną i jesienią pozyskuje się kłącza oraz korzenie, natomiast w lecie zbiera się ziele. Wspomniane części rośliny są bogate w związki z grupy kumaryn, flawonoidy, żywice, kwasy organiczne (np. izowalerianowy, ferulowy czy angelikowy), garbniki, kwasy fenolowe oraz sole mineralne. Jednak ich najważniejszym składnikiem wydaje się być olejek eteryczny. Lubczyk lekarski wykazuje działanie : moczopędne, rozkurczowe, mlekopędne i wykrztuśne. Wspomaga trawienie (poprzez pobudzanie perystaltyki jelit) i działa wiatropędnie, dlatego jest cennym dodatkiem do potraw, zwłaszcza tych ciężkostrawnych. W ziołolecznictwie wykorzystuje się odwar z kłączy i korzeni, który jest pomocny w zaburzeniach pracy żołądka i wątroby, niestrawności, wzdęciach i braku apetytu. Stosuje się go także w chorobach nerek i związanych z nimi obrzękach, bolesnym miesiączkowaniu, braku laktacji i ogólnym wyczerpaniu nerwowym. Kąpiele z dodatkiem odwaru działają odkażająco w stanach zapalnych skóry i niewielkich dermatozach.

Drugim ważnym obszarem zastosowania lubczyku ogrodowego jest sztuka kulinarna. Wyciągi z korzeni i ziela są częstym składnikiem przypraw typu Maggi (i to zarówno płynnych, jak i w postaci kostek dodawanych np. do rosołu). Świeże liście (zwłaszcza młode) oraz suszone ziele to świetna przyprawa do różnych potraw – zup, sosów, farszy, sałatek i marynat. Dodatek lubczyku wzbogaca dania mięsne (jak gulasz, flaki, potrawy z drobiu) i warzywne w charakterystyczny smak i niespotykany aromat.  

Lubczyk ogrodowy (Levisticum officinale)

Kilka słów o uprawie lubczyku

Uprawa lubczyku w zasadzie nie nastręcza dużych trudności. Kluczową sprawą jest zapewnienie roślinie odpowiedniego podłoża. Gleba powinna być żyzna, zasobna w próchnicę i wapń, wilgotna i dobrze przepuszczalna. Wskazane jest, aby jej odczyn był lekko zasadowy. Lubczyk nie lubi przesuszonej gleby, a zarazem dobrze czuje się na stanowiskach słonecznych i ciepłych, dlatego warto pamiętać o regularnym podlewaniu. Wycinanie pojedynczych liści (dla celów kulinarnych) zazwyczaj nie osłabia rośliny, ale przyczynia się do jej rozrostu i odnowy. Jesienią część nadziemna rośliny zamiera. Lubczyk łatwo rozmnaża się z nasion albo poprzez podział kłącza. Naprawdę warto go uprawiać  – roślina jest wdzięczną ozdobą rabat i ogródków. Przyciąga też owady, dla których jest źródłem nektaru.

Ciekawostki

Lubczyk był znany już w starożytnych kulturach – greckiej i rzymskiej. Ta niezwykła roślina to z jednej strony naturalna pomoc dla matek karmiących borykających się z problemem niedostatecznej laktacji, a z drugiej – znany ludowy afrodyzjak. W dawnych wiekach przypisywano mu magiczne właściwości. Olej z lubczyku był uważany za „eliksir miłosny”, który pomaga zdobyć serce wybranki lub wybranka. Częstą praktyką było też sadzenie lubczyku w ogródkach przy domach, w których mieszkały panny szukające kawalera. Współczesne badania potwierdziły, że w tych wierzeniach było ziarno prawdy, bowiem związki zawarte w roślinie rzeczywiście pobudzają popęd płciowy. W krajach południowej Europy wykorzystuje się nie tylko korzenie i liście lubczyku, ale także nasiona, które stanowią przyprawę o wyrazistym smaku. Używa się ich podobnie jak u nas nasion kopru – do potraw mięsnych i warzywnych, zup, sałatek i marynat. W Wielkiej Brytanii z lubczyku sporządza się likier.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.