Mahonia

Mahonia ostrolistna - kwiaty
Mahonia ostrolistna – kwiaty

Kluczem do sukcesu mahonii (jako rośliny ozdobnej) jest niewątpliwie jej zmienność. Roślina ta zapewnia sobie atrakcyjność w każdej porze roku, odkrywając stopniowo coraz to nowe oblicza. Wiosenne grona złocistych kwiatów z biegiem czasu ustępują miejsca uroczym niebieskim owocom, a błyszczące zielone liście zmieniają barwę na czerwoną a później brązową. Mahonia jest interesująca w każdej odsłonie, a przy tym jest mało wymagająca i odporna na choroby i szkodniki.

Nazwa

Rodzaj Mahonia obejmuje około pięćdziesiąt gatunków i należy do rodziny berberysowatych (Berberidaceae). Najbardziej znanym przedstawicielem rodzaju Mahonia jest Mahonia aquifolium. Nasza nazwa gatunkowa tej rośliny to ościał pospolity, jednak o wiele częściej można spotkać w użyciu polską wersję nazwy łacińskiej (mahonia pospolita lub mahonia ostrolistna).  Nazwa ościał nawiązuje do „ościstych” zakończeń i brzegów liści (których budowa czyni mahonię podobną do ostrokrzewu). Łacińskie miano pochodzi od nazwiska amerykańskiego ogrodnika Bernarda McMahona, żyjącego na przełomie XVIII i XIX w., który miał swój udział w popularyzacji tej rośliny. Warto wspomnieć, że funkcjonuje także inna oficjalna nazwa łacińska tego gatunku, tj. Berberis aquifolium (bowiem niektórzy botanicy zaliczają mahonię do rodzaju berberys Berberis). Inne gatunki mahonii obecne w uprawie to np. mahonia japońska (Mahonia japonica) czy mahonia pośrednia (Mahonia x media).

Występowanie

Różne gatunki mahonii występują naturalnie w Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej oraz na obu kontynentach amerykańskich. Ojczyzną mahonii pospolitej jest Ameryka północna, a konkretnie – jej zachodnia część. Do Europy została sprowadzona w XIX w., po czym zdziczała z upraw i zadomowiła się w środowisku naturalnym na tyle, że obecnie jest w wielu miejscach uważana za gatunek inwazyjny. W Polsce spotykamy mahonię pospolitą w uprawie, ale również (gdzieniegdzie) zdziczałą. Mahonia japońska pochodzi z Azji (a konkretnie z Tajwanu), natomiast mahonia pośrednia jest mieszańcem między Mahonia japonica a Mahonia oiwakensis subsp. Lomariifolia. Oba te gatunki (ze względu na mniejszą tolerancję wobec niskich temperatur), nie nadają się do uprawy gruntowej na całym obszarze naszego kraju, a jedynie w jego zachodniej części. W ogrodnictwie znanych jest wiele odmian wymienionych gatunków np. „Charity”, „Winter Sun”, „Jupiter”, „Apollo” czy „Lionel Fortescue”.

Opis

Mahonia pospolita to zimozielony krzew osiągający do 1 m wysokości (i podobną szerokość). Posiada wzniesione, słabo rozgałęzione pędy. Młode liście są jasnozielone, potem stopniowo ich kolor staje się coraz ciemniejszy. Osiągają do 20 cm długości. Są nieparzystopierzaste, złożone z 5-9 jajowatych listków – twardych i skórzastych, o bardzo błyszczącej blaszce. Posiadają po kilka charakterystycznych, ościstych wypustek na brzegach. Kwiaty rozwijają się na szczytach pędów. Składają się z sześciu płatków złocisto żółtej barwy. Zebrane po kilkadziesiąt sztuk tworzą luźne kwiatostany typu wiecha. Każdy kwiatostan ma około 10 cm długości. Kwitnienie ma miejsce w drugiej połowie kwietnia i na początku maja, i twa około trzech tygodni. Po zapyleniu powstają kuliste owoce o średnicy 6-8 mm, które początkowo są zielone, a w miarę dojrzewania przyjmują matowo niebieski kolor, którego odcień pochodzi od pokrywającego je woskowego nalotu. Kwiaty mahonii są wonne i przyciągają owady np. pszczoły. Mahonia japońska jest znacznie wyższa od opisanego powyżej gatunku (osiąga do 3 m wysokości). Charakteryzuje się wydłużonymi kwiatostanami i bardzo dużymi liśćmi.

Mahonia pospolita - młode liście
Mahonia pospolita – młode liście

Zastosowanie

Mahonia pospolita to przede wszystkim roślina ozdobna. Jest chętnie sadzona w parkach i ogródkach, pojedynczo i w grupach oraz jako składnik kompozycji z innymi roślinami. Jako niewysoki krzew może być ozdobą skalników lub zostać uformowana w niski żywopłot. Dobrze rośnie w miejscach zacienionych, więc można ją wykorzystać do obsadzenia rabat położonych w cieniu budynków lub pod drzewami (choć stanowiska słoneczne przyczyniają się do obfitszego kwitnięcia i owocowania). Mahonia pospolita jest także rośliną miododajną. Jej owoce są jadalne i mają zastosowanie kulinarne. Są jednak dość kwaśne, dlatego wykorzystuje się je głównie na przetwory np. wino, nalewki (tzw. mahoniówka albo ościałówka), kompoty, dżemy czy galaretki. Trzeba wspomnieć, że są źródłem wartościowych składników np. witaminy C oraz polifenoli, które wykazują działanie przeciwutleniające. Warto korzystać z owoców przemarzniętych, które zawierają więcej witaminy C. Z jednego krzewu można otrzymać nawet 2 kg owoców. Ale uwaga : pestki zawarte w owocach zawierają trujące alkaloidy i nie wolno ich spożywać. Podczas przygotowywania przetworów należy je oddzielić. Owoców mahonii (pod żadną postacią) nie poleca się dzieciom ani kobietom w ciąży. Mahonia jest także tradycyjnie uważana za roślinę leczniczą. Na ogół korzysta się z jej surowców (kora, korzeń) do wytwarzania preparatów zewnętrznych, stosowanych w chorobach skóry (np. łuszczycy czy trądziku). Mahonia jest również rośliną barwierską.

Mahonia pospolita - niedojrzałe owoce
Mahonia pospolita – niedojrzałe owoce

Mahonia a ostrokrzew

Podobieństwo liści sprawia, że mahonia pospolita jest często mylona z ostrokrzewem kolczastym. Są to jednak dwa zupełnie różne gatunki. Najbardziej rzucającą się w oczy różnicą jest barwa kwiatów, które u mahonii są złocisto żółte, a w przypadku ostrokrzewu – białe. Ponadto ostrokrzew wykształca czerwone owoce, a mahonia pospolita  – niebieskie (warto jednak dodać, że istnieje pewien gatunek tj. Mahonia haematocarpa, który również posiada owoce barwy czerwonej). I w reszcie : ostrokrzew jest trujący i jego owoce całkowicie nie nadają się do spożycia.

Ostrokrzew - liście
Ostrokrzew – liście

Ciekawostki

Mahonia jest roślinnym symbolem stanu Oregon w USA. Warto wiedzieć, że mahonie lepiej rosną, gdy są posadzone w grupie. Pojedynczy egzemplarz zazwyczaj słabiej owocuje. Wewnątrz kwiatów znajdują się delikatne, nitkowate pręciki, które reagują na dotyk, zginając się w kierunku szyjki. Jest to przystosowanie służące bardziej efektywnemu zapylaniu. Owad, który dotknie pręcika zostaje automatycznie obsypany pyłkiem. Owoce mahonii zawierają berberynę. Jest to związek chemiczny z grupy alkaloidów, któremu przypisuje się szereg prozdrowotnych właściwości (np. działanie przeciwcukrzycowe).

Mahonia - dojrzałe owoce
Mahonia – dojrzałe owoce
Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.