Mak polny

Mak polny (Papaver rhoeas)

Mak polny to dosyć „skromna” roślina… Gatunek nie znalazł tak szerokiego zastosowania w ziołolecznictwie jak jego bliski kuzyn – mak lekarski i jest uważany za chwast. Niemniej jednak to właśnie maki polne częściej widujemy w naszym otoczeniu. Ubarwiają pola uprawne, towarzyszą  człowiekowi na zaniedbanych trawnikach, nasypach kolejowych i przydrożach. Od maku polnego pochodzi szereg ozdobnych odmian uprawianych w ogrodach, a jego nasiona są smaczną i lubianą przyprawą.

Nazwa

Mak polny (po łacinie Papaver rhoeas) jest częścią liczącego prawie 100 gatunków rodzaju mak (Papaver) oraz rodziny makowatych (Papaveraceae). Nazwę naukową roślina zawdzięcza Karolowi Linneuszowi, który opisał ją w swoim dziele Species Plantarum wydanym w 1753 r. Łacińska nazwa rodzaju pochodzi od słówka pappa, które w języku łacińskim oznacza „jedzenie” lub „mleko”. Z kolei człon gatunkowy nazwy wziął się od greckiego wyrazu roe czyli czerwony. Oprócz nazwy naukowej można się spotkać także z różnymi potocznymi określeniami maku polnego (wywodzącymi się z kultury ludowej) jak np. : maczek zajęczy, mak dziki, panienki, patrak, śpiochy, wilczy mak, żer, żyr polny albo żyr wilczy.

Mak polny – pączek kwiatowy

Występowanie

Opisywany gatunek zasiedla strefę klimatyczną umiarkowaną. Zasięgiem naturalnego występowania obejmuje bardzo duży obszar, rozciągający się głównie w Europie i Azji, ale także w północnej części Afryki (Egipt, Algieria, Tunezja, Maroko, Libia). Za faktyczną ojczyznę maku polnego uważa się wschodnią część basenu Morza Śródziemnego. Z Europy gatunek został wprowadzony na inne kontynenty, m.in. do Ameryki Północnej, gdzie uległ naturalizacji. W Polsce mak polny jest rośliną występującą pospolicie. Zgodnie z nazwą jest często spotykany na polach uprawnych (głównie wśród zbóż i roślin okopowych) jako popularny chwast. Gatunek łatwo się rozsiewa, dlatego można go spotkać w wielu różnych miejscach : na miedzach, łąkach, ugorach, skrajach lasów, przydrożach czy nasypach kolejowych. Potrafi się także zadomowić w mieście – np. na zaniedbanych trawnikach i w zapomnianych ogrodach.

Opis

Mak polny zasadniczo jest rośliną jednoroczną, choć zdarzają się egzemplarze dwuletnie. Dorasta do około 1 m wysokości. Wykształca prostą, szorstko owłosioną, zieloną łodygę. W jego tkankach (tak, jak u innych gatunków z rodzaju Papaver) zawarte jest białe mleczko, widoczne po przełamaniu łodygi. Liście maku polnego są szarozielone i sztywno owłosione. Wyrastają naprzemianlegle, koncentrując się w dolnych partiach rośliny. Dolne liście zaopatrzone są w ogonki, a górne są siedzące. Blaszka liściowa u maku jest pierzastodzielna lub wrębna, o wydłużonych odcinkach i ząbkowanych brzegach. Na szczycie łodygi wyrasta pojedynczy kwiat o dużych delikatnych płatkach. Na ogół ma jasnopurpurową (rzadziej różową) barwę i czarną plamę u nasady każdego płatka. Kwitnące okazy maku polnego spotkać można w długim przedziale czasu, bo od maja aż do września. Pojedynczy kwiat ma średnicę 5 – 10 cm, a jego płatki (w liczbie 4 – 6) lekko zachodzą na siebie. W centralnej części widać liczne pręciki oraz słupek zakończony tarczowatym znamieniem z 8 – 18 promieniami. Po zapyleniu zawiązuje się owoc w formie kulistej lub jajowatej torebki o długości 1 – 2 cm (tzw. makówka). Początkowo zielony, w miarę dojrzewania brązowieje i usycha. Wewnątrz znajdują się liczne drobne nasiona, które wysypują się przez otwory otwierające się w górnej części torebki.

Owoc maku

Zastosowanie

Choć mak polny nie znalazł takiego uznania w medycynie jak mak lekarski, jednak warto wiedzieć, że opisywany gatunek także jest rośliną leczniczą. Surowcem zielarskim są płatki korony zbierane w całym okresie kwitnienia. Znajdziemy w nich : alkaloidy (m.in. readynę), śluzy, antocyjany, żywice, garbniki, fitosterole, flawonoidy, kwasy organiczne, sole mineralne i olejek eteryczny. Preparaty z maku polnego wykazują działanie uspokajające, nasenne, wykrztuśne, przeciwzapalne, moczopędne, żółciopędne i antyseptyczne. Gatunek jest ceniony za właściwości powlekające, jakie wykazuje wobec błon śluzowych górnych dróg oddechowych. Należy go stosować ostrożnie, ponieważ preparaty z maku polnego użyte w nadmiarze mogą powodować senność oraz nudności. Przykłady zastosowania w ziołolecznictwie naparu z kwiatów : uporczywy kaszel, chrypka, ból gardła, nieżyt oskrzeli, nieżyty jamy ustnej, gardła, żołądka i jelit, bezsenność, nadmierne pobudzenie nerwowe, brak łaknienia, biegunki.

Mak polny to także roślina ozdobna, która latem zachwyca delikatnymi płatkami okazałych kwiatów. Nic więc dziwnego, że znalazła swoje miejsce w ogrodnictwie. Wyhodowano liczne odmiany maku polnego o kwiatach w całej gamie barw : białej, żółtej, pomarańczowej, różowej i czerwonej; o kwiatach pojedynczych i półpełnych. Są one chętnie uprawiane w ogrodach, szczególnie tych o charakterze wiejskim i naturalistycznych.

Mak polny – odmiana ozdobna

Niektóre źródła podają, że płatki kwiatów maku polnego są jadalne i mogą stanowić interesujący dodatek do sałatek, surówek i innych potraw. Służą też niekiedy do otrzymywania czerwonego barwnika używanego do barwienia wina oraz produktów leczniczych. Praktyki te są jednak mało znane. Nikomu natomiast nie trzeba przedstawiać nasion maku, które stanowią ceniony dodatek do ciast i pieczywa. Są one także źródłem wartościowego oleju (popularnego np. we Francji), który jest bogatym źródłem nienasyconych kwasów tłuszczowych. Olej makowy ma zastosowanie spożywcze, ale jest też chętnie wykorzystywany w kosmetyce.

Ciekawostki

Po pierwszej wojnie światowej na polach bitewnych często wyrastały maki, a ich czerwone kwiaty stały się symbolem krwi przelanej w walce i poświęcenia walczących żołnierzy. Do dziś w niektórych krajach kwiaty maku są symbolem pamięci o ofiarach wojny. Mak ze względu na nietuzinkową, subtelną urodę stał się tematem licznych dzieł artystycznych – malarskich i nie tylko. Mak polny zachwaszcza nie tylko pola uprawne. Jest niepożądany także na pastwiskach i łąkach, ponieważ zawarty w jego liściach sok mleczny ma toksyczne działanie i może powodować (na szczęście niegroźne) zatrucia u zwierząt gospodarskich, które są w tych miejscach wypasane. Nasiona maku polnego wykazują niezwykłą wręcz trwałość. Mogą pozostać uśpione w glebie nawet przez 60 – 80 lat, zachowując dużą zdolność kiełkowania.  

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.