Męczennica

Passiflora caerulea
Passiflora caerulea

Roślina o szczególnej wymowie symbolicznej i intrygującym wyglądzie. Delikatne, misterne kwiaty są wizytówką męczennicy, a ich oryginalna budowa sprawia, że roślina jest kojarzona z cierpieniem, męczeństwem. Passiflora jest jednak znana także z innej, „jaśniejszej” strony. Od dawna wiadomo, że zawarte w niej związki czynne działają uspokajająco, łagodzą nastrój, koją „zszarpane nerwy” i ułatwiają zasypianie.

Nazwa

Męczennica należy do rodzaju Passiflora, do rodziny męczennicowatych (Passifloraceae). Rodzaj obejmuje około 500 gatunków. Polska nazwa jest tłumaczeniem łacińskiej, która wywodzi się od słów : passio (cierpienie) i flos (kwiat). Etymologia tej nazwy jest bardzo ciekawa. Roślinę przywieźli do Europy konkwistadorzy hiszpańscy w XVIII w., jednak była znana już znacznie wcześniej, dzięki rysunkom wykonanym przez  misjonarzy w Ameryce Południowej. Jak podają źródła niezwykły kwiat skojarzył się włoskiemu mnichowi Jacomo Bosio z narzędziami męki Chrystusa : pięć pylników jak pięć  zadanych ran a trójdzielne znamię słupka jak trzy gwoździe, którymi przybito Go do krzyża. Pięć płatków i pięć działek kielicha to symbol dziesięciu apostołów (bez Judasza i Piotra), zaś postrzępiony przykoronek obrazuje koronę cierniową. Z tego też powodu passiflora jest także znana jako : męczennica Pańska, kwiat Męki Pańskiej, kwiat Pięciu Ran Chrystusa czy rzadziej – Korona Pańska. W potocznym języku funkcjonuje dość często spolszczona wersja nazwy łacińskiej. Najpopularniejsze gatunki to : męczennica błękitna, inaczej zwana modrą lub zwyczajną (Passiflora caerulea), męczennica cielista (Passiflora incarnata) oraz męczennica jadalna (Passiflora edulis).

Występowanie

Męczennica to pnącze tropikalnych rejonów świata. Naturalne stanowiska to przede wszystkim górskie zbocza w Ameryce Południowej. Jako jej ojczyznę wskazuje się Brazylię, Argentynę oraz Meksyk, ale roślina występuje dziko w wielu miejscach strefy międzyzwrotnikowej i podzwrotnikowej obu Ameryk. Ponadto część gatunków nadaje się do uprawy i dlatego męczennice można spotkać w ciepłych regionach całego świata. W Europie obecna od XVIII w.,  jest uprawiana głównie w szklarniach i oranżeriach oraz w domach (w doniczkach).  W Polsce spotkać można przede wszystkim męczennicę błękitną, która odznacza się największą wytrzymałością. Przy zapewnieniu odpowiednich warunków (jasne, słoneczne stanowisko, dobre podłoże, odpowiednia ilość wilgoci) także w naszych domach możemy się cieszyć urodą jej niezwykłych kwiatów.

Opis

Passiflora to najczęściej delikatne pnącze o wijących się pędach, osiągających długość do kilku metrów. Niektóre gatunki mają pokrój krzewu lub niewielkiego drzewka. Cechą charakterystyczną są wąsy czepne, dzięki którym męczennica wspina się na podpory i przymocowuje do wystających elementów podłoża. Niewykorzystane wąsy skręcają się spiralnie, tworząc dodatkowy akcent dekoracyjny na roślinie. Młode, żywo zielone pędy z czasem delikatnie drewnieją. Liście w zależności od gatunku mogą mieć różne kształty. Przeważnie są owalne lub klapowane i naprzemianległe; często posiadają przylistki. U przypadku gatunku Passiflora caerulea są dłoniasto złożone, zwykle z 3-5 lancetowatych części. Passiflora kwitnie od początku lata do jesieni. Kwiaty osiągają wielkość do 5 cm i mają skomplikowaną budowę. Różne gatunki zakwitają na różne kolory : biały, niebieski, błękitny, ciemnoczerwony lub fioletowy. U męczennicy błękitnej występuje pięć wewnętrznych białych lub biało-niebieskich płatków oraz pięć bardzo do nich podobnych działek kielicha. W dużym dnie kwiatowym widać przykoronki w trzech okółkach (w tym jednym bardziej okazałym, złożonym z cienkich nitek o wyraźnym zabarwieniu) a także pięć kremowych pręcików i zrośnięty ze sobą potrójny słupek zakończony trzema ciemnymi znamionami. Efektowne kwiaty cieszą oko krótko, bo zaledwie 1-2 dni. Owoce to jagody lub rzadziej – torebki z nieregularnie rozchodzącymi się brzegami . U części gatunków są one jadalne. Najbardziej znanym przykładem jest męczennica jadalna (Passiflora edulis), zwana też marakują.

Męczennica błękitna
Męczennica błękitna – liście

Zastosowanie

Męczennica zachwyca niezwykłymi kwiatami i dlatego można ją spotkać w uprawie w charakterze rośliny ozdobnej. W naszych warunkach przede wszystkim w doniczkach, w mieszkaniu lub (okresowo, latem) na balkonach i tarasach. Giętkie pędy ładnie prezentują się na kratkach i pergolach oraz wszelkiego typu podporach.  Jednak o wiele bardziej znaczącym zastosowaniem passiflory jest jej wykorzystanie w medycynie. Tu główną rolę odgrywa męczennica cielista (Passiflora incarnata L.), która jest lekiem roślinnym oficjalnie zatwierdzonym przez Europejską Agencję Leków. Podstawowym surowcem jest ziele (Herba Passiflorae). Tradycyjnie wykorzystywane są także suszone kwiaty, liście i łodygi. Passiflora jest rośliną znaną od wieków. Badania archeologiczne wykazały, że już rdzenni mieszkańcy Ameryki wykorzystywali jej owoce. Pierwsze doniesienia o potencjalnych właściwościach leczniczych tej rośliny pochodzą z 1569 r., kiedy to hiszpański lekarz i botanik Nicolas Monardes przebywając w Peru, zaobserwował jej wykorzystanie przez tubylców do leczenia bezsenności i napięcia nerwowego. Współczesne badania potwierdzają jej uspokajające i przeciwlękowe działanie, dlatego również dziś passiflora służy łagodzeniu stresu, ułatwia zasypianie, znajduje zastosowanie w leczeniu nerwic i w kuracjach odwykowych. Jest dostępna w polskich aptekach, głównie jako składnik złożonych preparatów – tabletek i syropów. Część gatunków passiflory uprawia się dla jadalnych owoców. Najbardziej popularne i zarazem uważane za najsmaczniejsze  są owoce męczennicy jadalnej (Passiflora edulis), czyli marakui. Każdy owoc pod fioletową lub żółtą skórką skrywa nieco kwaskowy, galaretowaty i kleisty miąższ z mnóstwem drobnych nasion. Marakuja oprócz kulinarnego ma też zastosowanie lecznicze, a jej owoce są bogatym źródłem witamin i  składników mineralnych.

Męczennica błękitna
Męczennica błękitna – młody pęd z wąsami czepnymi

Ciekawostki

Ziele i kwiaty męczennicy zawierają około 0,05% alkaloidów indolowych (głównie harman i harminę) o działaniu uspokajającym i hipotensyjnym. Harmina w dużych dawkach może jednak wywoływać nadmierne pobudzenie i halucynacje. Nie zaleca się stosowania preparatów na bazie passiflory przez kierowców i osoby obsługujące urządzenia w ruchu, ponieważ może u nich wystąpić senność.  Passiflora incarnata działa rozkurczająco na mięśnie gładkie, co przydaje się do leczenia kolek i dolegliwości menstruacyjnych, jednak  (z tego właśnie powodu) nie powinna być zażywana przez kobiety w ciąży, by nie doszło do rozkurczu mięśni macicy. Niektóre gatunki bronią się przed motylami składającymi jaja na ich liściach, poprzez wytwarzanie małych przyrostów, imitujących jaja. Dzięki temu roślina sprawia wrażenie, że liście są już „zajęte”.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.