Miłorząb

Miłorząb dwuklapowy (Ginkgo biloba
Miłorząb dwuklapowy (Ginkgo biloba)

Miłorząb dwuklapowy to roślina naprawdę wyjątkowa. I to pod wieloma względami. To nie tylko endemit i „żywa skamieniałość”, ale także ewenement wśród roślin nagozalążkowych. Miłorząb słynie z powodu swoich właściwości leczniczych oraz długowieczności. Zyskał także uznanie jako roślina ozdobna. Warto poznać bliżej to piękne i majestatyczne drzewo i dowiedzieć się więcej o jego interesujących właściwościach.

Nazwa

Miłorząb dwuklapowy jest jedynym członkiem rodzaju miłorząb i przedstawicielem rodziny miłorzębowatych (Ginkgoaceae). Jego łacińska nazwa Ginkgo biloba, oficjalnie nadana drzewu przez Karola Linneusza w XVIII w., wzięła się od japońskiego określenia ginkyō, które można tłumaczyć jako „srebrna morela”. Do jej powstania przyczynił się niemiecki botanik Engelbert Kaempfer, który jako pierwszy przywiózł nasiona miłorzębu do Europy. Człon gatunkowy nazwy (biloba) wskazuje na charakterystyczną budowę liścia i wywodzi się z języka łacińskiego (bilobus oznacza dwuklapowy). Z naukowego punktu widzenia najbardziej prawidłowe są nazwy : miłorząb dwuklapowy, miłorząb chiński oraz miłorząb dwudzielny. Jednak w mowie potocznej dość często można się spotkać z określeniem „miłorząb japoński”, które może wprowadzać w błąd w kwestii pochodzenia gatunku (bo choć do Europy miłorząb trafił z Japonii, to jego prawdziwą ojczyzną są Chiny).

Występowanie

Kwestia naturalnego występowania miłorzębu dwuklapowego jest nieco kontrowersyjna. Odkryte w połowie XX w. w chińskiej prowincji Anhui ponad hektarowej wielkości miejsce zalesione miłorzębami jest oficjalnie uznawane za jedyne na świecie naturalne stanowisko tego gatunku. Z tym że niektórzy badacze kwestionują je jako całkowicie naturalne. Nikt jednak nie podważa Chin jako faktycznej ojczyzny miłorzębu. Wiadomo na pewno, że miłorząb dwuklapowy jest gatunkiem bardzo starym, z filogenezą sięgającą ery mezozoicznej (odnalezione szczątki kopalne pochodzą sprzed ponad 200 mln lat). Do Europy opisywany gatunek został sprowadzony na początku XVIII w. Do Polski pierwszy okaz trafił w latach dwudziestych XVIII w. do parku przypałacowego w Łańcucie, gdzie rośnie do dziś. Współcześnie miłorząb dwuklapowy można spotkać w parkach i ogrodach w wielu miejscach na całym świecie (m.in. na terenie Europy, Azji czy Ameryki Północnej). Jako gatunek o dużej mrozoodporności z powodzeniem może rosnąć w całej strefie klimatu umiarkowanego.

Miłorząb dwuklapowy (Ginkgo biloba)
Miłorząb dwuklapowy (Ginkgo biloba)

Opis

Miłorząb dwuklapowy jest drzewem liściastym, które w późnym wieku potrafi osiągnąć imponujące wymiary (do nawet 40 m wysokości). Posiada głęboko zakorzeniony, palowy system podziemny oraz szeroko rozrośniętą część nadziemną. Jest to gatunek dwupienny, u którego osobniki męskie i żeńskie różnią się od siebie pokrojem. Męskie mają koronę bardziej smukłą, strzelistą, natomiast żeńskie są bardziej rozłożyste, o cylindrycznej koronie, podobnej jak u drzew liściastych. Pień miłorzębu pokrywa kora barwy szarobrunatnej, u młodych osobników bruzdowana, u starszych (w wieku ponad sto lat) – głęboko spękana z charakterystycznymi naroślami tzw. chi-chi. Wyrośla te, jeśli zetkną się z podłożem, zakorzeniają się i dają początek nowym pędom nadziemnym. Miłorząb ma interesującą budowę. Wykształca bowiem żółtawo zabarwione długopędy, z których następnie wyrastają krótkopędy. Na długopędach liście są ułożone skrętolegle i mają klapowaną blaszkę, natomiast krótkopędy porastają wachlarzowatego kształtu liście ułożone okółkowo. Liście są jasnozielone (jesienią wybarwiają się na żółto), skórzaste, o charakterystycznym, widlastym unerwieniu i wcięciu (różnej głębokości). Kwiaty zawiązują się w maju na krótkopędach. Męskie kwiaty to bladożółte „kotki” zebrane po 2 – 5 sztuk, wytwarzające dużą ilość pyłku, natomiast kwiaty żeńskie mają postać dwóch drobnych, żółtozielonych, nagich zalążków osadzonych na długiej szypułce. Miłorząb jest wiatropylny. Po zapyleniu na osobnikach żeńskich zawiązują się nasiona otoczone mięsistą osnówką żółtopomarańczowej barwy. Całość przypomina owoc rośliny okrytozalążkowej  – niewielką śliwkę lub czereśnię na długim ogonku. Nasiona dojrzałe, a także te, które opadły i ulegają rozkładowi pod drzewem, wydzielając nieprzyjemną, jakby „zjełczałą” woń. Z tego powodu w parkach najczęściej sadzi się osobniki męskie.

Zastosowanie

Gatunek ten jest uprawiany głównie z dwóch powodów : jako drzewo ozdobne oraz roślina lecznicza. W XVIII w. miłorząb dwuklapowy zawitał do europejskich ogrodów jako ciekawostka dendrologiczna i niezwykle oryginalny przedstawiciel flory, ale walory dekoracyjne tego pięknego drzewa doceniono także w innych miejscach na świecie. Opisywany gatunek posiada dużą odporność na warunki środowiska (takie jak zasolenie gleby, zanieczyszczenie powietrza, choroby czy szkodniki) oraz znaczną mrozoodporność. Bardzo dobrze znosi cięcie. Nie jest zatem wymagający. Najważniejsze jest zapewnienie mu dostępu do dużej ilości światła słonecznego. W Polsce miłorzęby są sadzone głównie w ogrodach botanicznych i arboretach, rzadziej w miejskich parkach czy alejach. Znanych jest około 200 odmian miłorzębu; kilka z nich wyhodowano w naszym kraju. W lecznictwie wykorzystuje się liście (Gingko bilobae folium), bogate w takie substancje biologicznie czynne, jak flawonoidy, kwasy organiczne, glikozydy, terpeny, garbniki czy hydroksykwasy. Surowiec i uzyskane z niego wyciągi stosuje się w zaburzeniach krążenia mózgowego i obwodowego, objawiających się m.in. kłopotami z pamięcią. Preparaty lecznicze z miłorzębu służą poprawie koncentracji i usprawnieniu procesów myślowych, działają przeciwzapalnie, poprawiają przepływ krwi i zmniejszają agregację płytek krwi (dzięki czemu poprawia się dotlenienie tkanek). Są polecane w zawrotach głowy, szumach usznych, chromaniu przestankowym i pomocniczo w depresji. Z uwagi na to, iż powyższe dolegliwości często nasilają się wraz z wiekiem, miłorząb jest polecany szczególnie osobom starszym. Trzeba przy tym pamiętać, aby nie łączyć go z lekami przeciwzakrzepowymi (ze względu na zwiększone ryzyko krwawień). Miłorząb ma także zastosowanie jako składnik preparatów stosowanych zewnętrznie (np. kremów do cery naczynkowej i skóry dojrzałej). Drewno miłorzębu jest wytrzymałe, a przy tym dość miękkie i lekkie, dlatego jest cenionym materiałem w rzeźbiarstwie i stolarstwie. Nasiona miłorzębu są jadalne, a ich białe wnętrza są uważane za przysmak. Nadają się do gotowania i pieczenia, mogą stanowić dodatek do ryb i owoców morza.

Miłorząb – drzewo niezwykłe

Już garść informacji przytoczona w powyższym opisie pokazuje wyraźnie, jak intrygującym drzewem jest miłorząb dwuklapowy. A to nie wszystko. Gatunek otacza aura niezwykłej symboliki. Przykładowo narośle, jakie powstają na pniu starych okazów są w Chinach symbolem płodności i urodzaju. Przez mieszkańców niektórych krajów azjatyckich miłorząb jest uważany za drzewo o magicznych właściwościach. Znany jest np. zwyczaj sadzenia miłorzębów wokół świątyń, co miało je chronić przed pożarem (wierzono, że przypadku ognia, z liści drzewa spłynęłyby krople, aby go ugasić). Miłorząb jest symbolem długowieczności, siły i witalności. Przypisuje mu się także zdolność opóźniania starzenia się organizmu ludzkiego. Niezwykły jest fakt, iż miłorząb zyskuje zdolność wytwarzania nasion dopiero w bardzo dojrzałym wieku. Z tego powodu bywa nazywany „drzewem dziadka” (pierwsze nasiona zbiera się dopiero po około 40 latach od posadzenia, a więc teoretycznie już „z wnukami”). Miłorząb dwuklapowy jest jedynym drzewem liściastym w całej grupie roślin nagozalążkowych (pozostałe mają liście w formie igieł).

Miłorząb dwuklapowy (Ginkgo biloba)
Miłorząb dwuklapowy (Ginkgo biloba)

Ciekawostki

Miłorząb jest drzewnym symbolem japońskiego miasta Tokio. Jest to roślina, której wzrost jest wyjątkowo powolny – w ciągu roku jego wysokość zmienia się zaledwie o około 30-50 cm. Na podstawie wykopalisk stwierdzono, że w minionych epokach na Ziemi występowały także inne gatunki miłorzębów, jednak tylko miłorząb dwuklapowy okazał się na tyle silny, by dotrwać do naszych czasów. Gatunek jest jedną z najbardziej długowiecznych roślin na świecie – szacuje się, że może żyć około 2000 lat. Liście na krótkopędach rozwijają się wcześniej (razem z kwiatami), a liście na długopędach w dalszych miesiącach. Dojrzewanie nasion trwa bardzo długo, a zapłodnienie ma miejsce wewnątrz nasion, które już opadły na ziemię. Choć w tradycyjnej medycynie chińskiej miłorząb jest znany i wykorzystywany od 1000 lat, w ziołolecznictwie zachodnioeuropejskim zyskał uznanie dopiero w połowie XX w. W Chinach z osnówek otaczających nasiona wyrabia się mydło.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.