Nagietek lekarski

Nagietek lekarski (Calendula officinalis
Nagietek lekarski (Calendula officinalis)

Nagietki to pełne wdzięku rośliny, bardzo popularne w naszych ogrodach. Nie są wymagające i często sieją się same, a ich urocze kwiaty zdobią rabaty przez całe lato. Ale uroda to nie wszystko. Kwiaty nagietka są prawdziwą skarbnicą substancji o właściwościach przeciwzapalnych, odkażających czy ściągających. Nic więc dziwnego że najpopularniejszy z nagietków został nazwany lekarskim, a z jego mocy ziołolecznictwo czerpie od wieków.

Nazwa

Nagietek lekarski (Calendula officinalis) jest częścią niedużego (liczącego około 20 gatunków) rodzaju Calendula, należącego do rodziny astrowatych (Asteraceae). Nazwę naukową nadał roślinie Karol Linneusz. Wzięła się ona od łacińskiego słówka calendae, oznaczającego mały zegar lub mały kalendarz. W krajach anglojęzycznych nagietek jest znany jako marigold (co można przetłumaczyć jako „złoto Maryi”). Określenie to odnosi się do Maryi Panny i wywodzi się z chrześcijańskich obrzędów z czasów średniowiecza, związanych z tą rośliną. Jako gatunek obecny w ludowym ziołolecznictwie i tradycyjnie sadzony w przydomowych ogródkach na wsi, nagietek lekarski jest znany w Polsce pod co najmniej kilkoma nazwami zwyczajowymi. Są one różne w różnych regionach naszego kraju : przykładowo na Mazowszu nagietek to „pazurki”, w krakowskim – „paznokietki”,  a w Wielkopolsce – „miesięcznica”.

Nagietek - kwiat
Nagietek – kwiat

Występowanie

Wszystkie nagietki pochodzą z południowo – zachodniej Azji, zachodniej części Europy lub obszarów śródziemnomorskich. Badacze nie są w stanie dokładnie określić skąd pochodzi najpopularniejszy gatunek – Calendula officinalis, ale prawdopodobnie jego ojczyzną są obszary basenu Morza Śródziemnego, gdzie nagietek lekarski jest najobfitszy w formie dzikiej. Zasięg jego naturalnego występowania sięga od południa Europy aż po Iran. W wielu miejscach na świecie gatunek ten jest naturalizowany oraz uprawiany jako roślina ozdobna i źródło surowców zielarskich. Jest popularny w Europie np. w Wielkiej Brytanii, Niemczech, Francji. W Polsce jest również szeroko uprawiany, a niekiedy można go także spotkać w formie zdziczałej.

Opis

W obrębie rodzaju Calendula znajdują się zarówno gatunki jednoroczne, jak i byliny. Nagietek lekarski to roślina zielna, dorastająca do około 0,5 m wysokości. Pędy są wzniesione, gęsto owłosione, jasnozielonej barwy. Łodygi nagietka są dość sztywne, ale zarazem kruche i łamliwe. Łopatkowatego kształtu liście są osadzone na łodydze skrętolegle – dolne na krótkich ogonkach, górne liście są siedzące. Gruczołowate włoski, które gęsto pokrywają roślinę sprawiają, że wydaje się ona lepka w dotyku. Nagietek lekarski posiada ponadto charakterystyczny zapach (zwłaszcza po przełamaniu). Kwiatostan ma średnicę 3-5 cm i budowę typową dla rodziny złożonych – ma postać koszyczka zbudowanego z dużych, zewnętrznych kwiatów języczkowych i wewnętrznych małych kwiatów rurkowatych. Nagietek nie wytwarza puchu kielichowego. Kwiaty mają barwę intensywnie żółtą lub pomarańczową i przyjemny, balsamiczny zapach. Kwitnienie trwa przez całe lato – w sprzyjających warunkach nawet od maja do października. Zapylenie dokonuje się z udziałem owadów. Owocem jest kolczasta niełupka o sierpowatym kształcie, początkowo jasnozielona, a potem (po wyschnięciu) żółtawo-brunatna.

Nagietek lekarski
Nagietek lekarski

Zastosowanie

Nagietki od wieków są uprawiane jako rośliny ozdobne. Małe wymagania i długi okres kwitnienia sprawiają, że chętnie sadzi się je w przydomowych ogródkach, na miejskich klombach i w donicach. Wyhodowano szereg odmian nagietka lekarskiego o wysokim bądź karłowym pokroju i interesujących walorach dekoracyjnych np. pełnych kwiatach w jaskrawych barwach. Drugi kierunek zastosowania nagietka jest związany z jego właściwościami leczniczymi. Temat ten niewątpliwie zasługuje na szersze omówienie, nagietek lekarski jest bowiem jednym z najpopularniejszych i najchętniej stosowanych w Polsce ziół. Jego właściwości znano już w starożytności; w średniowieczu jego stosowanie zalecała m.in. św. Hildegarda. Surowcem leczniczym są koszyczki kwiatowe (flos Calendulae) czyli kwiaty oddzielone od osadnika, zebrane w pełnym rozkwicie. Zawierają one szereg substancji czynnych mi.in. olejek eteryczny, flawonoidy, karotenoidy, żywice, śluzy i glikozydy, które wykazują działanie :  moczopędne, przeciwzapalne, przeciwbakteryjne, grzybobójcze, ściągające, napotne i oczyszczające oraz przeciwobrzękowe. Nagietek zawiera także witaminę A i C oraz witaminy z grupy B. W lecznictwie niekiedy stosuje się również rozdrobnione liście, w formie okładów na owrzodzenia skóry, rany i obrzęki. Nagietek szeroko wykorzystuje się w kosmetyce – jako składnik kremów, balsamów, maseczek czy szamponów o działaniu łagodzącym do skóry wrażliwej i podrażnionej.

Najważniejsze kierunki medycznego zastosowania wyciągów z nagietka lekarskiego :

Zewnętrznie :

– rany, stłuczenia, otarcia skóry

– owrzodzenia, stany zapalne skóry, zakażenia bakteryjne i grzybicze skóry, egzema, trądzik

– oparzenia, odmrożenia, żylaki

– stany zapalne błon śluzowych jamy ustnej

– zapalenie spojówek

– zakażenie rzęsistkiem pochwowym

Wewnętrznie :

– nieżyty i stany zapalne żołądka i jelit oraz skurcze o obrębie przewodu pokarmowego

– stany zapalne dróg żółciowych

– choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy

 – bolesne miesiączkowanie (pomocniczo)

Należy pamiętać, że nagietek może być przyczyną uczuleń i nie powinno się go stosować w ciąży.

Ciekawostki

Jako surowiec w ziołolecznictwie wykorzystuje się tylko kwiaty barwy pomarańczowej. Nagietek jest jadalny. Można spożywać jego liście (np. jako składnik sałatki) oraz płatki kwiatów (które mogą stanowić kolorowy dodatek do różnych potraw). Kwiaty mają pikantny smak, a liście lekko gorzki posmak. Dawniej na wsiach wykorzystywano nagietek jako naturalny barwnik spożywczy. Mocnym naparem z jego płatków lub sokiem z płatków zmiażdżonych barwiono m.in. masło. Potem był wykorzystywany także na większą skalę – w przemyśle spożywczym (do barwienia margaryny i sera żółtego). Obecnie w domowej kuchni znajduje zastosowanie jako barwnik zup i ryżu. Uważa się, że nagietek lekarski ma właściwości uspokajające, dlatego znajduje zastosowanie w aromaterapii jako roślina służąca wyciszeniu, odprężeniu, ułatwiająca zasypianie i przeciwlękowa. Kwiaty nagietka zamykają się nocą i przed deszczem. Płukanie ciemnych włosów naparem z nagietka nadaje im złocisty odcień.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.