Nasturcja

Nasturcja większa
Nasturcja większa (Tropaeolum majus)

Nasturcje to urocze, barwne rośliny. Jaskrawe kolory ich kwiatów przyciągają wzrok i zdają się głosić radość z życia. Początkowo były nieodłącznym elementem wiejskich ogrodów, potem zyskały sympatyków także w miastach. Dziś nadal tworzą barwne dywany w ogrodach, zdobią tarasy i balkony, a jako rośliny cenione przez naszych przodków, wnoszą do naszego otoczenia nutkę nostalgii… Ale nasturcje to nie tylko piękne kwiaty. To także znane od wieków użyteczne rośliny o właściwościach leczniczych i ciekawym zastosowaniu kulinarnym.

Nazwa

Rodzaj nasturcja (czyli po łacinie Tropaeolum) obejmuje dużą grupę roślin, bo aż 80 – 90 gatunków. Są one częścią rodziny nasturcjowatych (Tropaeolaceae). Najbardziej znane w Polsce są : nasturcja większa, nazywana też nasturcją wielką albo ogrodową (Tropaeolum majus) i nasturcja mniejsza (Tropaeolum peltophorum), których różne odmiany spotykamy w naszych ogrodach. Łacińska nazwa rodzajowa (Tropaeolum) pochodzi z języka greckiego, od słowa tropaion oznaczającego trofeum. Przypuszcza się, że Karol Linneusz, który jako pierwszy użył jej w charakterze nazwy naukowej, skojarzył wygląd liści nasturcji z tarczą, a jej kwiatów z hełmem. Powstanie nazwy może mieć też związek z legendą. Zgodnie z nią nasturcja wyrosła z krwi trojańskiego wojownika, która po bitwie wsiąkła w ziemię. Za sprawą angielskiego botanika Johna Gerarda, który uznał iż nasturcje (nowo odkryte przez Europejczyków) są spokrewnione z rukwią wodną (Nasturtium officinale) ugruntowała się nazwa nasturcja, którą następnie przyjęto w różnych krajach.

Występowanie

Nasturcje to rośliny o egzotycznym pochodzeniu. W naturze występują w Ameryce Południowej i Środkowej, często w rejonach górskich i wysokogórskich. Ich naturalne siedliska to wilgotne lasy i różnego typu zarośla. W formie zdziczałej często zasiedlają brzegi wód oraz miejsca zaniedbane – nieużytki, śmietniska czy zapomniane ogrody. Ojczyzną najbardziej u nas powszechnej nasturcji większej są tereny Peru, Ekwadoru i Brazylii. Gatunek został wprowadzony do europejskich upraw prawdopodobnie w 1684 r. Obecnie jest uprawiany m. in. w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Australii, Nowej Zelandii, południowej i wschodniej części Europy oraz północnej Afryce. Wcześniej, bo w XVI w. za sprawą hiszpańskich konkwistadorów przywędrowała do Europy nasturcja mniejsza. Obecnie nasturcje są rozpowszechnione w uprawie w wielu miejscach na świecie. Na kontynencie amerykańskim popularność w uprawie zdobył gatunek nasturcja włóczęga (Tropaeolum peregrinum).

Nasturcja ogrodowa
Nasturcja ogrodowa

Opis

Różne gatunki z rodzaju Tropaeolum mogą być roślinami jednorocznymi lub wieloletnimi. Dość często posiadają formę pnączy. Najchętniej uprawiany u nas gatunek : nasturcja większa w naturalnym środowisku jest byliną o płożących się łodygach, których długość dochodzi do 3 m. Pędy potrafią się okręcać wokół podpór, dzięki czemu roślina może się wspinać. W uprawie przeważnie mamy do czynienia odmianami dorastającymi do około 20-30 cm. W naszych warunkach nasturcja większa jest rośliną jednoroczną. Posiada jasnozielone, soczyste łodygi, na których osadzone są skrętolegle liście o charakterystycznym, tarczowatym kształcie i zielono-niebieskawej barwie. Kwiaty wyrastają na długich szypułkach z kątów liści, przeważnie pojedynczo, rzadziej po 2-3. Cechują je płatki korony o nieregularnym kształcie, grzbiecista budowa i pojedyncza ostroga. Uwagę zwraca ich jaskrawy kolor – od jasnożółtego, poprzez pomarańczowy aż do ciemnoczerwonego (w zależności od odmiany). Pręciki są tego samego koloru, co korona. Nasturcja większa kwitnie w dość długim przedziale czasu – od czerwca aż do listopada. Owocem jest rozłupnia, rozpadająca się na 3 jednonasienne rozłupki, z których każda posiada po dwie strony płaskie i jedną wypukłą, delikatnie żebrowaną.

Nasturcja - liście
Nasturcja – liście

Zastosowanie

W Polsce nasturcje są znane przede wszystkim jako rośliny ozdobne. Ich kępy tworzą piękne, barwne plamy w ogrodach i na miejskich klombach. Nie mają specjalnych wymagań i w słonecznym, pozbawionym chwastów miejscu potrafią się pięknie rozrosnąć. Bez problemu udaje się także uprawa różnych odmian nasturcji w doniczkach i skrzynkach balkonowych. Ponadto nasturcje to w wielu przypadkach rośliny jadalne. Nasturcja ogrodowa, podobnie jak rzeżucha, zawiera olejek gorczyczny, dlatego smak tych roślin jest zbliżony, a nasturcja bywa nawet nazywana „indiańską rzeżuchą”. Jej liście, kwiaty i owoce są cenione jako przyprawa do dań (np. mięs, zup, sosów czy sałatek) służąca zaostrzeniu ich smaku. Kwiaty mogą też stanowić jadalną ozdobę potraw. Jednym z najbardziej znanych zastosowań nasturcji większej jest marynowanie jej owoców i używanie jako zastępstwa kaparów. Świeże liście mogą być ciekawym dodatkiem do kanapek. Nasturcja bulwiasta (Tropaeolum tuberosum) posiada jeszcze jedną jadalną część – bulwę. U nas gatunek ten prawie w ogóle nie jest znany, jednak w krajach Ameryki Południowej bulwy nasturcji są częstym składnikiem diety.
Nasturcja większa ma także zastosowanie w tradycyjnym ziołolecznictwie. Surowcem leczniczym są młode liście i zamknięte pąki kwiatowe pozyskiwane latem. Wykazują one działanie przeciwzapalne, bakteriostatyczne, odtruwające, moczopędne, żółciopędne i przeciwkaszlowe. Odwar z liści stosuje się w zapaleniu dróg moczowych i kamicy moczowej oraz dolegliwościach ze strony przewodu pokarmowego : nadmiernej fermentacji jelitowej, zaparciach, niedostatecznym wydzielaniu soków trawiennych, nieżycie żołądka i jelit. Tzw. herbatkę z nasturcji poleca się przy przeziębieniu i grypie, w chorobach jamy ustnej i gardła, zapaleniu migdałków. Wyciągi z ziela stosowane zewnętrznie pomagają w chorobach skóry : ropnych wypryskach, trądziku, stanach zapalnych. Są też cenione w pielęgnacji włosów ze skłonnością do przetłuszczania się (wzmacniają włosy i zmniejszają łojotok skóry głowy).

Nasturcja ogrodowa
Nasturcja ogrodowa

Ciekawostki

Kwiaty nasturcji są bogatym źródłem beta-karotenu, luteiny i zeaksantyny – substancji wspomagających prawidłowe funkcjonowanie narządu wzroku. Wysoka zawartość antocyjanów daje możliwość ich wykorzystania jako źródła naturalnych barwników dla przemysłu spożywczego. Kwiaty zawierają także sporą dawkę witaminy C, dlatego dawniej nasturcja większa była stosowana w leczeniu szkorbutu. Nasturcje są cenione w ogrodnictwie jako rośliny fitoncydalne, zawierające dużą ilość naturalnych substancji hamujących rozwój mikroorganizmów. Sadzi się je także w charakterze „pułapek” na mszyce i gąsienice bielinka kapustnika (nasturcja przyciąga szkodniki, zarazem odciągając je od warzyw). Z kwiatów można zrobić ocet kwiatowy – wystarczy na około miesiąc czasu zanurzyć kilka w occie jabłkowym i regularnie mieszać. Potem kwiaty odcedza się, a uzyskany w ten sposób ocet ma oryginalny aromat i lekko pikantny smak.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.