Nieśplik

Nieśplik japoński
Nieśplik japoński – dojrzewające owoce / fot. maxpixel.freegreatpicture.com

Roślina z rodziny różowatych, a zatem – egzotyczna krewna naszych jabłoni, grusz i śliwek. Ciekawy wygląd drzewka i specyficzny smak owoców sprawiają, że jest uprawiana w wielu krajach o ciepłym klimacie i szeroko wykorzystywana nie tylko w celach kulinarnych.

Nazwa

Eriobotrya japonica to stosunkowo mało znany w Polsce krzew. Nazwa rodzaju podobno wzięła się od greckich słów : erion, co oznacza wełnę i botrys, które tłumaczyć można jako „włochate grono”. Tym samym nawiązuje do wyglądu drzewka, jego mocno owłosionych łodyg, liści i kwiatostanów. W Polsce roślina znana jest pod nazwą nieśplik japoński;  można też  spotkać się z określeniami : miszpelnik japoński, groniweł japoński, nispero czy kosmatka japońska. Najbardziej rozpowszechnione nazwy na świecie to : loquat, biwa, pipaye, chińska śliwka czy japońska śliwka (przy czym należy podkreślić, że roślina nie należy do rodzaju Prunus i nie jest gatunkiem  śliwki). W ojczyźnie nieśplika, czyli w Chinach, można zetknąć się z nazwą pipa, czyli… lutnia.  Nieco gruszkowate owoce tego drzewa przypominają bowiem swoim kształtem zarys chińskiej wersji tego instrumentu. Po raz pierwszy w Europie dokładnego opisu gatunku dokonał szwedzki botanik Carl Peter Thunberg w swoim dziele Flora Japonica, opublikowanym w 1784 r. Swój wkład do opisu i taksonomii wielu roślin egzotycznych (w tym także nieśplika) wniósł również brytyjski uczony John Lindley, stąd pełna nazwa gatunkowa to : Eriobotrya japonica (Thunb.) Lindl.

Eriobotrya japonica
Eriobotrya japonica – zdjęcie zrobione we Włoszech

Występowanie

Roślina subtropikalna i strefy umiarkowanej (z tym że  w tej strefie występuje tylko na obszarach z bardzo łagodnymi zimami). Nieco na przekór nazwie (lecz zgodnie z większością źródeł) pochodzi z Chin. W Japonii pojawiła się już ponad tysiąc lat temu, i w stosunkowo niedługim czasie stała się w tym kraju powszechna w stanie dzikim i w uprawie.  Uważa się, że do swojej ojczyzny sprowadzili ją japońscy uczeni, którzy podróżowali do Chin za czasów dynastii Tang (lata 618 – 907). Jest to również gatunek naturalizowany w wielu innych krajach m.in. w Gruzji, Armenii, Afganistanie, Australii, Azerbejdżanie, na Bermudach, w Chile, Kenii, Indiach, Iranie, Iraku, RPA, krajach basenu Morza Śródziemnego, Pakistanie, Nowej Zelandii, Ameryce Środkowej, Meksyku, Ameryce Południowej oraz w cieplejszych częściach Stanów Zjednoczonych (Hawaje, Kalifornia, Teksas, Luizjana, Alabama, Floryda, Georgia i Południowa Karolina). Obecnie w uprawie nieśplika przodują Chiny. Eriobotrya japonica preferuje żyzną, dobrze odwodnioną glebę. Najlepiej rośnie w pełnym słońcu lub jasnym cieniu, w temp. 21-27 ° C, ale jest w stanie wytrzymać spadki temperatury nawet do – 12 °C. Owoce najlepszej jakości uzyskuje się z upraw  w regionach położonych blisko morza.

Eriobotrya japonica
Eriobotrya japonica

Opis

Eriobotrya japonica to duży zimozielony krzew lub niewysokie drzewo o zaokrąglonej koronie. Przeważnie osiąga wysokość 3-4 m, a maksymalnie dorasta do 10 m. Uwagę zwracają duże liście (o długości nawet 25 cm), ciemnozielone, sztywne  i skórzaste, z ząbkowanym brzegiem. Młode gałązki i spodnia strona liści są pokryte gęstymi włoskami. Kwiaty są białe, niewielkie (średnica korony wynosi około 2 cm), zebrane w gęsto owłosiony kwiatostan – wiechę. Mają słodkawy i wyczuwalny z dużej odległości zapach, dzięki któremu przyciągają owady. Owoce są z wierzchu żółte lub pomarańczowe, kuliste, jajowate albo gruszkowate; podobne z wyglądu i wielkości do moreli. Mają słodki, ale orzeźwiający smak, z wyraźnie wyczuwalną  lekko kwaskowatą nutą. Pojedynczy owoc może ważyć  od 20 do 80 g. Ma cienką, dość twardą skórkę, a wewnątrz miąższ w kolorze od kremowego, przez łososiowy aż do ciemnopomarańczowego oraz relatywnie duże, gładkie, brązowe pestki. W każdym owocu znajduje się 1 do 5 nasion.

Nieśplik japoński
Nieśplik japoński – kwiaty / fot. maxpixel.freegreatpicture.com

Zastosowanie

Nieśplik japoński znajduje zastosowanie głównie jako źródło smacznych owoców, które można spożywać na surowo (pojedynczo albo jako składnik sałatek owocowych), bądź też przetwarzać na dżemy, galaretki, nalewki czy wina. Jędrne, lekko niedojrzałe owoce używa się często jako składnik ciast, a dojrzałe i słodkie są  składową deserów (np. zanurzone w lekkim syropie). W Polsce raczej trudno o świeże owoce, ale można gdzieniegdzie znaleźć przetwory z nieśplika. Warto spróbować owoców tej egzotycznej rośliny w trakcie wycieczki do  któregoś z krajów basenu Morza Śródziemnego, np. Włoch, gdzie są powszechne w sklepach i na straganach pod  nazwą nespoli. Atutem (oprócz ciekawego smaku) jest niska zawartość tłuszczów nasyconych i sodu, a wysoka : witaminy A, błonnika, witaminy B6, potasu i magnezu. Warto wiedzieć, że nieśplik to także roślina lecznicza. Jako surowiec zielarski wykorzystuje  się kwiaty, liście i owoce. Syrop z owoców wykazuje właściwości wykrztuśne i jest popularnie stosowany na kaszel w medycynie chińskiej. Podobne zastosowanie mają kwiaty. Liście drzewa loquat są używane od pokoleń do leczenia przewlekłego zapalenia oskrzeli, wysokiej gorączki i zaburzeń żołądkowo-jelitowych. Jednym z głównych składników aktywnych w nich zawartych jest kwas ursolowy . Odwar z liści lub młodych pędów stosuje się jako płyn do płukania jamy ustnej przy zakażeniu pleśniawkami (ze względu na działanie ściągające i odkażające). Eriobotrya  japonica jest również uprawiana jako roślina ozdobna na skwerach i w parkach, oraz w przydomowych ogródkach.

Eriobotrya japonica
Nieśplik japoński – owoce / fot. maxpixel.freegreatpicture.com

Ciekawostki

Zaobserwowano, że proces fermentacji zielonej herbaty (w celu uzyskania czarnej herbaty) może być wzmocniony za pomocą dodatku 10% liści nieśplika. Interesującą kwestią jest okres kwitnienia rośliny, który przypada od września do listopada. Jest to, jak na drzewo owocowe z rodziny różowatych, pora zupełnie niezwykła. Dzięki temu dojrzałe owoce pojawiają się już bardzo wczesną wiosną. Soczysty, żółtawy miąższ owocu rozwija się podobnie jak w przypadku jabłek – nie z owocolistków, ale z dna kwiatowego.  Warto także wspomnieć, że w pestkach znajduje się glikozyd cyjanogenny, źródło jednej z najsilniejszych toksyn roślinnych. Związek ten (i jemu podobne substancje) obecne są w ponad 2 tysiącach gatunków roślin, w tym wielu należących do rodziny Rosaceae.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.