Nieszpułka

Mespilus germanica
Mespilus germanica

Nieszpułkę łatwo poznać po charakterystycznych owocach z wyraźnie zaznaczonymi pozostałościami kielicha kwiatowego. Jednak trudno ją spotkać – w Polsce jest mało znana, a w innych europejskich krajach także wydaje się nieco zapomniana, pomimo że posiada wiele walorów. Ten popularny niegdyś krzew nadal może być interesujący, i to nie tylko dla osób pragnących wzbogacić swój ogród w egzemplarz niepospolitego gatunku, ale również dla szukających nowych wrażeń smakoszy.

Nazwa

Nieszpułka zwyczajna zwana też nieszpułką jadalną, czyli po łacinie Mespilus germanica, należy do rodziny różowatych (Rosaceae) i jest jedynym przedstawicielem rodzaju Mespilus. Gatunek ten po raz pierwszy został opisany (i sklasyfikowany) przez Karola Linneusza w jego dziele Species Plantarum wydanym w 1753 r. W 1990 r. pojawiły się doniesienia na temat istnienia drugiego gatunku nieszpułki, charakteryzującego się jasnoczerwonymi owocami. Został on odkryty w Arcansas w USA (gdzie znaleziono zaledwie 25 jego przedstawicieli) i nazwany Mespilus canescens. Jednak wielu badaczy kwestionuje słuszność wyodrębnienia tego taksonu. Twierdzą oni, że odkryte rośliny są hybrydami nieszpułki zwyczajnej z bliskim krewnym – głogiem i (w związku z tym) postulują używanie nazwy Crataemespilus canescens. Warto też wspomnieć, że w dawniejszej taksonomii łączono ze sobą rodzaje Eriobotrya i Mespilus, dlatego rośliny, które do nich należą można (w różnych krajach) spotkać pod tą samą nazwą : nieśplik.  Jest to powodem ich częstego mylenia ze sobą. Ponadto niektórzy botanicy w ogóle nie wyodrębniają rodzaju Mespilus, włączając nieszpułkę do rodzaju Crataegus (głóg), dlatego można się także spotkać z łacińską nazwą nieszpułki zwyczajnej brzmiącą Crataegus germanica (L.) Kuntze.

Występowanie

Dokładne ustalenie pochodzenia gatunku Mespilus germanica nie jest możliwe ze względu na bardzo długą tradycję uprawy, długowieczność roślin i obecność w wielu rejonach egzemplarzy od dawna zdziczałych. Najbardziej prawdopodobną ojczyzną nieszpułki wydają się być rejony Zakaukazia i północy Iranu, skąd już w starożytności roślina miałaby się rozprzestrzenić na Bałkany i zachód Europy. Niektórzy badacze podają jednak jako miejsce jej pierwotnego pochodzenia także rejony południowo-wschodniej Europy (Bułgaria, Turcja). Do Grecji gatunek ten został sprowadzony około 700 r. p.n.e., a do Rzymu około 200 r.p.n.e. W Europie Środkowej prawdopodobnie pojawił się za sprawą starożytnych Rzymian. Największą popularnością nieszpułka cieszyła się w czasach rzymskich i w średniowieczu – doceniano ją jako źródło owoców dojrzewających w zimie (a zatem dostępnych dłużej niż owoce innych gatunków). Obecnie jest nieco zapomniana i uprawiana raczej rzadko, głównie jako gatunek ozdobny.

Nieszpułka zwyczajna
Nieszpułka zwyczajna

Opis

W sprzyjających warunkach nieszpułka może osiągnąć nawet 8 m wysokości, przeważnie jednak ma postać silnie rozgałęzionego krzewu lub (w późniejszym wieku) niewielkiego drzewa mierzącego od 2 do 5 m wysokości. Wytwarza przy tym sięgający znacznych głębokości system podziemny. Pień rośliny pokrywa kora szarej barwy, a na gałązkach wyrastają ciernie (przy czym większość wyhodowanych odmian jest ich pozbawiona). Liście są ciemnozielone i skórzaste, lancetowatego kształtu, z wyraźnie widocznym unerwieniem, długości 8 – 15 cm i szerokości 3 – 4 cm. Jesienią wybarwiają się na kolor czerwony. Kwiaty są duże (do 5 cm średnicy), złożone z pięciu białych płatków i pięciu długich wąskich działek kielicha wyrastających między płatkami. Mają budowę typową dla roślin z rodziny różowatych. Nieszpułka kwitnie w maju-czerwcu i wygląda wówczas niezwykle dekoracyjnie. Kwiaty są zapylane głównie przy udziale pszczół. Niewielkie owoce okrągłego kształtu przypominają wyglądem jabłka i są pokryte twardą skórką barwy brązowej lub brązowozielonej. Pięć działek kielicha tworzy na szczycie owocu charakterystyczną „koronę” z dość dużym zagłębieniem. Nieszpułka wprawdzie jest mrozoodporna, jednak najlepiej radzi sobie w ciepłych miejscach, gdzie zdecydowanie obficiej owocuje.

Zastosowanie

Nieszpułka to krzew (lub drzewko) o niewątpliwych walorach dekoracyjnych, dlatego bywa sadzona w celach ozdobnych w ogrodach. Nie ma większych wymagań i jest odporna na choroby i szkodniki. Posiada także zastosowanie kulinarne oraz lecznicze. Owoce tego gatunku stanowią dodatek do ciast i deserów. Z powodzeniem można je także przeznaczyć na różnego rodzaju przetwory np. mus, galaretki, marmoladę czy dżemy (również w połączeniu z innymi owocami), ponieważ zawierają dużo pektyn o naturalnych właściwościach żelujących. Robi się z nich nalewki, wina i likiery. W dawnych wiekach nieszpułkę wykorzystywano w medycynie ludowej. Napary z młodych liści i owoce stosowano jako środki czyszczące krew, moczopędne i przeciwzapalne (zewnętrznie). Dziś wiadomo, że owoce są bogatym źródłem antyoksydantów, co daje nadzieję na wykorzystanie tego gatunku w medycynie np. w walce z nowotworami. Dawniej owoce stosowano jako dodatek pomocniczy przy produkcji win gronowych. Nieszpułka jest także rośliną miododajną, a ponadto dostarcza twardego i elastycznego drewna, nadającego się do użytku w drobnym stolarstwie.

Owoc nieszpułki

Na południu Europy owoce nieszpułki dojrzewają w pełni i mogą być spożywane na surowo, wprost z drzewa. W smaku są słodkie, delikatne, z lekko kwaskową nutą. Niektórzy porównują smak ich miąższu do daktyli bądź jabłek wzbogaconych nutą cynamonu. W krajach o klimacie umiarkowanym owoce zerwane z drzewa są cierpkie i twarde, w związku z czym muszą dojrzewać, i to praktycznie aż do pojawienia się pierwszych oznak zepsucia. Dojrzewanie owoców można przyśpieszyć przechowując je przez 1-2 dni w cieple, ale także poprzez umieszczenie ich w zamrażarce. Jednak najlepiej pozwolić na ich stopniowe dojrzewanie, rozkładając je płasko na tacach w przewiewnym, zaciemnionym miejscu. W trakcie dojrzewania miąższ zmienia barwę z kremowej na brązową i staje się coraz bardziej miękki. Tak dojrzałe owoce mają lekko winny smak i wyraźny aromat. Są źródłem witamin z grupy B, witaminy C (choć niezbyt bogatym – zawierają jej około 2 mg na 100 g) i potasu.

Owoc nieszpułki
Owoc nieszpułki

Ciekawostki

Nieszpułka zwyczajna należy do gatunków najdłużej obecnych w uprawie. „Towarzyszy” człowiekowi od około 3 tyś. lat. Była bardzo popularna w średniowiecznej zachodniej Europie, gdzie jej owoce były spożywane na deser bądź przerabiane na wykwintną marmoladę. Jest także rośliną długowieczną – najstarsze znane egzemplarze mają prawie 400 lat. W ogrodnictwie częstym zabiegiem jest szczepienie nieszpułki na podkładach z głogu, z którym jest blisko spokrewniona. Pozwala to osiągnąć lepszą odporność na warunki środowiskowe. Nasiona nieszpułki (tak jak wielu innych roślin z rodziny różowatych) zawierają trujący kwas cyjanowodorowy.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.