Oczar

Oczar wirginijski (Hamamelis virginiana)

Warto poznać bliżej oczar – niezwykle interesujący i naprawdę wyjątkowy krzew. Jego znaki rozpoznawcze to specyficznie wyglądające kwiaty, ozdobne liście i oryginalne owoce – dzięki nim różne gatunki oczarów są chętnie sadzone w ogrodach jako rośliny ozdobne. Ale najbardziej niezwykła jest pora ich kwitnienia – zdobią się bowiem w kwiaty w środku zimy. Spośród 5 znanych gatunków najbardziej zasłynął oczar wirginijski, którego cenne właściwości znane są od dawna. Krzew ten zrobił światową karierę w kosmetyce.

Nazwa

Rodzaj oczar (po łacinie Hamamelis) swą nazwę naukową zawdzięcza Karolowi Linneuszowi. Etymologia słowa hamamelis opiera się na połączeniu dwóch greckich wyrazów : hama (co oznacza – „w tym samym czasie”) i melon (czyli „jabłko” albo „owoc”). Można ją tłumaczyć jako „razem z owocami”, co jest nawiązaniem do faktu, iż na krzewie występują jednocześnie kwiaty oraz dojrzewające owoce (zawiązane w poprzednim roku). Cały rodzaj jest niewielki – obejmuje tylko 5 gatunków oraz jedną hybrydę. Są to : oczar japoński (Hamamelis japonica), oczar wiosenny (Hamamelis vernalis), oczar wirginijski (Hamamelis virginiana), oczar omszony – inaczej chiński (Hamamelis mollis) oraz gatunek o nazwie Hamamelis ovalis. Oczar pośredni (Hamamelis x intermedia) jest mieszańcem pomiędzy oczarem japońskim i oczarem omszonym. Rodzaj jest częścią rodziny oczarowatych (Hamamelidaceae). Polskie nazwy poszczególnych taksonów nawiązują na ogół do pochodzenia danego gatunku – oczar chiński, japoński czy wirginijski (od amerykańskiego stanu Wirginia). Pospolicie (zwłaszcza w krajach anglojęzycznych) oczar jest nazywany „czarnoksięskim orzechem” lub „leszczyną czarownicy”.

Oczar pośredni (Hamamelis x intermedia)

Występowanie

Większość oczarów ma swoją ojczyznę w Ameryce Północnej. Tylko dwa gatunki : oczar japoński oraz oczar omszony „wyłamały się” w kwestii swego pochodzenia, gdyż w stanie naturalnym można je spotkać na terenie Azji. Oczar omszony pochodzi z Chin, oczar japoński występuje dziko w górach Japonii. Oczar wirginijski dziko rośnie na skrajach lasów i nad brzegami wód we wschodniej części Stanów Zjednoczonych. Oczary są chętnie sadzone jako rośliny ozdobne i w związku z tym w uprawie można je spotkać w niemal całej strefie klimatu umiarkowanego. W naszym kraju nie zyskały jednak zbyt dużej popularności i są raczej rzadkością. Pojedynczymi egzemplarzami szczycą się arboreta i ogrody botaniczne oraz nieliczne prywatne ogrody. W Polsce sadzi się : oczar wirginijski, oczar japoński, oczar omszony oraz oczar pośredni. Rośliny nie są wymagające i z powodzeniem mogą rosnąć w naszych parkach i ogrodach. Dobrze czują się w warunkach miejskich.  

Oczar – kwiaty (źródło Pixabay)

Opis

Wszystkie oczary to rozłożyste krzewy, bądź niewysokie drzewa. Ich liście są na pierwszy rzut oka podobne do liści leszczyny. Dużo bardziej charakterystyczne i oryginalne są kwiaty – zadziwiające nie tylko ze względu na formę i barwy, ale także na czas w którym się pojawiają. Przyjrzyjmy się bliżej dwóm gatunkom, które możemy spotkać w polskich ogrodach :

Oczar omszony (Hamamelis mollis) to rozłożysty krzew lub drzewko; osiąga do 3 m wysokości. Zgodnie z nazwą w przypadku tego gatunku mamy do czynienia z gęstym, kutnerowatym owłosieniem („omszeniem”) na pędach i liściach oraz pączkach kwiatów. Liście oczaru omszonego wyrastają skrętolegle na krótkich ogonkach, mają prawie okrągłą, zieloną blaszkę z wyraźnym, niesymetrycznym unerwieniem i piłkowanym brzegiem. Jesienią przybierają jasnożółty kolor. Oryginalne i dekoracyjne kwiaty pojawiają się w styczniu – lutym i są dobrze widoczne na bezlistnych gałązkach. W oczy rzucają się przede wszystkim długie płatki wstęgowatego kształtu o złocistożółtej barwie. Mają one do 2 – 3 cm długości. Ich kolor ładnie kontrastuje z purpurowym kielichem. Po zapyleniu zawiązują się owoce w formie dwuklapowych torebek. Dojrzałe owoce gwałtownie pękają uwalniając błyszczące, czarne nasiona, które wyrzucone lądują nawet kilka metrów dalej.

Oczar omszony (Hamamelis mollis)

Oczar wirginijski (Hamamelis virginiana) dorasta do około 3 – 4 m. Jego gałązki i pień pokrywa szaro-brązowa kora. Ma liście bardzo podobne do opisanego wyżej oczaru omszonego, z tym że są one nieco większe. Mają barwę ciemniejszą na górze i jaśniejszą od spodu, a na jesieni przebarwiają się na żółty lub żółto-pomarańczowy kolor. Kwiaty oczaru wirginijskiego pojawiają się na jesieni (we wrześniu – listopadzie). Nie są więc tak efektowne jak u wyżej opisanego gatunku, a to dlatego, że są po prostu mało widoczne wśród żółtych, jesiennych liści. Kwiaty mają jasnożółte płatki i wydzielają wyraźnie wyczuwalną, przyjemną woń. Zapylaczami oczaru są owady – muchy, osy oraz ćmy. Owoce mają postać małych kapsułek (do 1 cm długości) i zawierają od 1 do 2 czarnych, błyszczących nasion. Początkowo owoce są zielone, z czasem brązowieją i drewnieją.

Oczar – owoce

Zastosowanie

Różne gatunki oczarów są chętnie sadzone w charakterze roślin ozdobnych. Oryginalna uroda kwiatów i nietypowa pora kwitnienia sprawiają, że w porze zimowej oczar jest jednym najbardziej pożądanych krzewów w ogrodzie. Otrzymano co najmniej kilka odmian ozdobnych o ciekawie wybarwionych kwiatach – żółtych, pomarańczowych i czerwonych. Rośliny nie są wymagające i wykazują pełną mrozoodporność, dzięki czemu świetnie sprawdzą się w naszych warunkach. Należy jednak pamiętać, że oczary mają dość duże wymagania odnośnie podaży wody i nie tolerują długotrwałej suszy. Wiąże się to z koniecznością ich podlewania w upalne dni. Oczar wirginijski ma znane od dawna właściwości lecznicze. Liście i korę tej rośliny wykorzystywali w zielarstwie już rdzenni mieszkańcy Ameryki Północnej, którzy zaobserwowali jej działanie przeciwzapalne, antybakteryjne i ściągające. Wyciągi ze wspomnianych surowców łagodzą podrażnienia skóry i uszczelniają naczynia włosowate. Gatunek stał się obiektem szerszego zainteresowania w Europie w XIX i na początku XX w. Obecnie wyciągi z oczaru wirginijskiego można spotkać w preparatach stosowanych zewnętrznie w przypadku łuszczycy, stanów zapalnych skóry, oparzeń, owrzodzeń i ukąszeń owadów. Stosuje się je także w żylakach odbytu, stłuczeniach i sińcach. Oczar wirginijski możemy spotkać w kosmetykach służących do pielęgnacji cery trądzikowej i naczynkowej, skóry podrażnionej, zaczerwienionej, łojotokowej. Wewnętrznie preparaty z oczaru podaje się niekiedy w łagodnych dolegliwościach ze strony przewodu pokarmowego (np. biegunkach), ale większość źródeł zaleca tu ostrożność ze względu na wysoką zawartość garbników.

Oczar wirginijski – kwiaty (źródło – Manfred Richter z Pixabay)

Ciekawostki

Oczar cechuje się (wspomnianym już) bardzo interesującym sposobem rozsiewania nasion. Owoce w zimie przechodzą w stan uśpienia, po czym stopniowo dojrzewają, a cały cykl trwa około 8 miesięcy od zapylenia. Dojrzałe, twarde owoce pękają na dwie części, wyrzucając zawarte w nich nasiona z dużą siłą, skutkiem czego jest ich przemieszczenie na odległość kilku metrów. Warto wspomnieć, że nasiona oczaru są w warunkach naturalnych pokarmem dla licznych gatunków ptaków. Jedną z najstarszych postaci, w jakich oczar wirginijski był stosowany w charakterze rośliny leczniczej jest wywar – tzw. woda z oczaru wirginijskiego (woda oczarowa). Przed wiekami szerokie zastosowanie mieli dla niej rdzenni mieszkańcy Ameryki, a obecnie można ją spotkać w formie destylatu parowego w handlu jako tonik bądź mgiełkę do pielęgnacji skóry i włosów. Gałązki oczaru wirginijskiego były dawniej używane jako tzw. różdżki służące do poszukiwania wody pod ziemią.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.