Okra

Abelmoschus esculentus fot. Akhara-Y-pixabay
Abelmoschus esculentus fot. Akhara-Y-pixabay

To niepozorne i mało u nas znane warzywo. Jednak przy bliższym poznaniu okra okazuje się być rośliną o sporym potencjale… Pod pewnymi względami to idealna roślina uprawna. Rośnie szybko i jest odporna na szkodniki i choroby. Łatwo dostosowuje się do trudnych warunków i na ogół daje wysokie plony. Jest także skarbnicą składników odżywczych. Ale to nie wszystko… Wydaje się także obiecująca do mniej oczywistych, „niekulinarnych” zastosowań. Warto przyjrzeć się jej z bliska.

Nazwa

Polska nazwa gatunkowa tej rośliny to piżmian jadalny (łac. Abelmoschus esculentus). Można się także spotkać z innymi nazwami, jak np. ketmia jadalna czy właśnie okra, poza tym funkcjonuje pod wieloma różnymi określeniami na świecie np. w kulturze afrykańskiej jako gumbo (co pochodzi od słowa Bantu – ki ngombo), w Hiszpanii : gombo, ají turco, quimbombo, ocra, w Portugalii: gumbro, quingombo, quiabo, quillobo, w Indiach : bhindi, bindi, dheras.  Nazwa okra jest najczęściej używana w Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych i na Filipinach, czasem delikatnie zmieniona  na „okro”. Roślina i jej strąki nasienne są również znane w mowie potocznej jako „kobiece palce”. Zamiennie używa się niekiedy nazwy Hibiscus esculentus, która  może być myląca, bo co prawda okra jest blisko spokrewniona z ketmią  (czyli hibiskusem), jednak większość klasyfikacji zalicza ją do odrębnego  rodzaju : Abelmoschus, czyli piżmian. Należy do niego 15 gatunków występujących w tropikalnych rejonach Afryki i Azji. Piżmian jadalny bywa mylony z innym gatunkiem – piżmianem właściwym (Abelmoschus moschatus), który ma podobne cechy i zastosowanie.  Nazwa rodzajowa Abelmoschus pochodzi od arabskiego wyrażenia „ojciec piżma” i nawiązuje do specyficznego zapachu roślin.

Występowanie

Obecnie Abelmoschus esculentus nie posiada prawdziwych naturalnych stanowisk. Wiele publikacji  wskazuje na pochodzenie tego gatunku z Indii. Inni naukowcy (z uwagi na szerokie występowanie dzikich krewnych w Afryce, a zwłaszcza w Etiopii) twierdzą, że okra jest niemal na pewno afrykańska, jednak rozstrzygnięcie tej kwestii wymaga dalszych badań. Wiadomo, że Egipcjanie i Maurowie w  XII i XIII wieku używali w odniesieniu do okry arabskiej nazwy bamya, co może sugerować, że roślina przybyła do Egiptu z Arabii. Stamtąd rozprzestrzeniła się także na wybrzeże Morza Śródziemnego i na wschód. Następnie  zawitała do Ameryki na statkach handlarzy niewolnikami i w roku 1658 była już obecna w Brazylii. W połowie XVIII w.  piżmian był już uprawiany w Ameryce Północnej, gdzie stopniowo stawał się coraz bardziej powszechny. Współcześnie okra jest popularna także w krajach arabskich, w Afryce i ciepłych rejonach Azji (głównie w Indiach). W Europie jest stosunkowo mało znana, można się z nią jednak zetknąć na Cyprze, w Turcji i Grecji. Obecnie prawie cała uprawa odbywa się w małych gospodarstwach i przydomowych ogrodach; zdecydowanie rzadziej można spotkać okrę na dużych polach komercyjnych.

Piżmian jadalny - kwiat. Fot. SandeepHanda-pixabay
Piżmian jadalny – kwiat. Fot. SandeepHanda-pixabay

Opis

Okra w krajach o klimacie tropikalnym i subtropikalnym może rosnąć kilka lat, natomiast w klimacie umiarkowanym jest uprawiana jako roślina jednoroczna. Zazwyczaj osiąga do 2 m wysokości, chociaż niektóre odmiany afrykańskie mogą dorastać nawet do 5 m. Liście mają  10-20 cm średnicy, są wyraźnie klapowane, w kształcie serca. Zwykle są pokryte drobnymi włoskami. Za pomocą długich ogonków są przymocowane do grubej, jakby zdrewniałej łodygi. Kwiaty wyrastają pojedynczo w kątach liści i są zazwyczaj żółte albo kremowe z ciemnoczerwoną lub fioletową dolną częścią płatków. Mają średnicę 4-8 cm i są pięciopłatkowe. Mogą być zapylane przy udziale owadów (pszczoły, osy, muchy i chrząszcze), ale zwykle występuje samozapylenie. Owoc ma postać walcowatego strąka długości 10-25 cm, zwężającego się w kierunku końcówki. Zielony i nieco włochaty, najczęściej posiada żebrowaną powierzchnię, która sprawia, że w przekroju owoc ma kształt pięciokąta. Zawiera liczne owalne nasiona – białe, gdy są niedojrzałe i ciemnozielone do szaro-czarnych, gdy są dojrzeją. Okra potrzebuje gorącego klimatu – dla wzrostu, kwitnienia i rozwoju strąków odpowiednia jest średnia temperatura w przedziale 20-30 °C .

Okra fot. Brett_Hondow-pixabay
Okra fot. Brett_Hondow-pixabay

Zastosowanie

Piżmian jadalny jest w wielu częściach świata ważną rośliną uprawną. Jego owoce mogą być gotowane, smażone, pieczone, marynowane lub kiszone. Młode i świeże strąki są smaczne także na surowo. Charakterystyczna jest zawartość w nich śluzowatego, rozpuszczalnego błonnika, który naturalnie zagęszcza przyrządzane potrawy, dlatego strąki okry są popularnie używane jako składnik zup, gulaszy i sosów. W Afryce strąki suszy się na słońcu, a następnie rozdrabnia na proszek, który może być przechowywany i wykorzystywany jako zagęszczacz przez dłuższy czas. Potrawy z okry są przyjazne dla przewodu pokarmowego : zasadowy odczyn pomaga zneutralizować kwasy trawienne, śluz tworzy powłokę ochronną, błonnik pomaga w zespole jelita drażliwego i przy zaparciach. Piżmian jadalny jest ponadto źródłem witamin : A, C i K oraz kwasu foliowego. Dzięki dużej zawartości błonnika pomaga obniżyć poziom cholesterolu w surowicy krwi i  ustabilizować poziom cukru (błonnik może zmniejszyć tempo wchłaniania cukrów z jelita). Oprócz owoców do spożycia nadają się także liście – ugotowane bądź surowe (np. w sałatkach). Nasiona z kolei są powszechnie stosowane jako zamiennik suszonego grochu, fasoli lub soczewicy w zupach i w innych daniach. Dojrzałe, wysuszone nasiona okry po uprażeniu i zmieleniu dają substytut kawy – podobny do niej w smaku, jednak nie zawierający kofeiny. Z nasion okry uzyskuje się także zielonkawożółty olej jadalny, który cechuje się przyjemnym smakiem i zapachem, i jest bogaty w tłuszcze nienasycone, takie jak kwas oleinowy i kwas linolowy. Zawartość oleju w nasionach niektórych odmian wynosi nawet  40%. Stwierdzono jego potencjalną przydatność  do wykorzystania jako biopaliwo. Istnieje także szansa na wykorzystanie piżmianu jadalnego do produkcji papieru (z uwagi na jego podobieństwo do bliskiego kuzyna – kenafu (Hibiscus cannabinus).

Okra - owoce. Fot. SandeepHanda-pixabay-2
Okra – owoce. Fot. SandeepHanda-pixabay-2

Ciekawostki 

Okra jest jednym z najstarszych znanych warzyw. Była uprawiana już  3000 lat temu w starożytnym Egipcie. Od tego czasu osiągnęła spory sukces jako roślina uprawna w niektórych rejonach świata, podczas gdy w innych pozostaje prawie nieznana. Nasiona piżmianu (oprócz wyżej wspomnianych właściwości) są potencjalnie dobrym źródłem pożywnego białka, którego zawartość waha się w nich od 18 do 27 %.  Jego profil aminokwasowy różni się od tego w roślinach strączkowych i zbożach, bowiem białko to jest bogate w tryptofan (94 mg / g N) i aminokwasy siarkowe (189 mg / g N), dzięki czemu może uzupełniać i równoważyć inne produkty białkowe w diecie. Niepewność budzi jednak rzekoma obecność w roślinie gossypolu – związku, który wywołuje tymczasową niepłodność u mężczyzn. Ciekawostką jest, że okrę można przetworzyć na rodzaj smacznego  i pożywnego „tofu”. Owoce piżmianu muszą być zebrane po maksymalnie tygodniu od zapylenia (gdy są jeszcze niedojrzałe) – inaczej staną się zdrewniałe, włókniste i niesmaczne. Można spotkać dwie odmiany okry : zieloną i czerwoną. Czerwone strąki smakują tak samo jak zielone,  i w zasadzie różnią się tylko kolorem. A po ugotowaniu i tak zmieniają barwę na zieloną…

I na koniec…

Warto jeszcze wspomnieć parę słów o blisko spokrewnionym z piżmianem jadalnym gatunku Abelmoschus moschatus Medik. (Hibiscus abelmoschus)  czyli piżmianie właściwym. Pochodzi on z Indii i jest uprawiany w większości ciepłych rejonów globu. Jest to niewysoka roślina, wykształcająca stożkowate pięcioramienne strąki zawierające liczne brązowe nasiona w kształcie nerki, mniejsze niż w przypadku okry. Nasiona mają wyraźny piżmowy zapach, dlatego są wykorzystywane w perfumiarstwie jako substytut prawdziwego piżma. Ekstrakty z nich można odnaleźć w pachnidłach pod nazwą ambrette.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.