Oleander

Nieodzowny element krajobrazu w państwach obszaru Morza Śródziemnego. Gęste krzewy obsypane kwiatami są ozdobą miejskich placów, przydomowych ogródków i poboczy dróg. Również w Polsce zdobywa popularność  w uprawie doniczkowej, tym bardziej że na efekty nie trzeba długo czekać. Warto wiedzieć, że choć piękny, oleander może być także śmiertelnie niebezpieczny…

Nazwa

Oleander (Nerium oleander L.) należy do rodziny toinowatych (Apocynaceae).  Po polsku gatunek ten  nosi nazwę : oleander pospolity. Jest jedynym przedstawicielem swojego rodzaju (Nerium), ale znanych jest blisko pół tysiąca różnych odmian tego gatunku. Nazwa zaistniała w systematyce botanicznej dzięki Linneuszowi , który żył w XVIII w., jednak jej pochodzenie sięga korzeniami znacznie dawniejszych czasów. Człon rodzajowy nazwy – Nerium  pochodzi ze starożytności, od greckiego określenia „neros” (νἠρος) – czyli „woda”, które nawiązuje do naturalnych siedlisk oleandra wzdłuż rzek i strumieni. Z kolei słowo „oleander” wzięło się prawdopodobnie z wizualnego podobieństwa rośliny do drzewa oliwnego (oliwka europejska to Olea europaea), albo (jak postulują niektórzy badacze) od greckich słów  „Ollyo” (ολλύω), co oznacza „zabijam” i „aner” lub „andros” (άνἠρ, άνδρος), czyli człowiek.  Zgodnie z tą teorią nazwa odzwierciedla toksyczność oleandra dla ludzi. Nerium oleander jest znany na świecie także pod innymi nazwami np. Nerium grandiflorum, Nerium japonicum,  Nerium latifolium, Nerium odoratum  czy Oleander vulgaris. Ciekawostką jest, iż oleander (po hebrajsku – harduf) został wymieniony w Talmudzie.

Występowanie

Oleander występuje głównie w tropikalnych i subtropikalnych częściach świata. Ponieważ jest uprawiany na wielu obszarach i od bardzo dawna, określenie jego rzeczywistego pochodzenia jest dość trudne. Najczęściej jako jego ojczyznę podaje się południowo-zachodnie obszary Azji (np. Iran)oraz  Indie i Chiny. Współcześnie oleandry sadzone są w zasadzie w każdym kraju o klimacie tropikalnym czy subtropikalnym na obszarze Ameryki Północnej, Środkowej i Południowej, w Afryce, Azji i Australii. W Europie można je spotkać przede wszystkim w basenie Morza Śródziemnego (w Albanii, Chorwacji, Francji, Grecji , we Włoszech, Czarnogórze, Portugalii, Hiszpanii, Turcji);  ale także w południowej Anglii , co jest możliwe dzięki  łagodnemu klimatowi oceanicznemu. Oleandry są powszechnym nasadzeniem w północnym Izraelu, w Maroku, w Indiach, Chinach i Stanach Zjednoczonych (głównie w Kalifornii i Teksasie) oraz wielu innych krajach. Ulubionym siedliskiem  gatunku Nerium oleander są brzegi rzek i innych cieków wodnych, bowiem nasiona potrzebują dobrego zaopatrzenia w wodę dla optymalnego kiełkowania, a młode sadzonki są bardzo wrażliwe na suszę.

Nerium oleander
Nerium oleander

Opis

Oleander to zimozielony, zazwyczaj duży i rozłożysty krzew, wysokości 2-2,5 m (maksymalnie dorastający do 5 m). Starsze łodygi są zdrewniałe i szare, młode – żywo zielone. Po nacięciu wydzielają lepki lateks. Liście są ozdobne – długie, wąskie i lancetowate, skórzaste, ciemnozielone, długości nawet do 20 cm, przy szerokość 1-3 cm. Mają gładkie brzegi i wyraźnie widoczne żyłkowanie.  Zwykle są zgrupowane po dwa (naprzeciw siebie) lub po trzy (w okółku). Kwiaty są nieduże (do  5 cm średnicy), lejkowatego kształtu, pięciopłatkowe.  Przeważnie są czerwone lub różowe (tak jest w przypadku roślin dziko rosnących),  ale wyhodowano  także odmiany białe, kremowe, żółte, pomarańczowe czy  fioletowe, a nawet wielobarwne. Kwiaty wyrastają po kilka na szczytach młodych pędów. Mnogość odmian oleandrów sprawia, że możemy spotkać kwiaty pojedyncze, podwójne, potrójne czy pełne, w dodatku o różnej intensywności zapachu. Oleander kwitnie późną wiosną i przez całe lato. Następnie zawiązuje owoce, które mają postać wąskich torebek, przypominających strąki (długości  5-20 cm). Początkowo  zielone z nutą fioletu, wkrótce wysychają i przybierają barwę brązową. W nich znajdują się podłużne nasiona; każde z kępką czerwonawo-brązowych włosków na szczycie. Po osiągnięciu dojrzałości torebki samoistnie pękają, a nasiona są przenoszone przez wiatr.

Oleander
Oleander – zdjęcie zrobione w Czarnogórze

Zastosowanie

Oleander, jako roślina znana od wieków, doczekał się w różnych krajach różnorakich zastosowań.  Przede wszystkim był i jest gatunkiem ozdobnym, występującym w licznych, ciekawych odmianach. Jego efektowne kwiaty  są obfite i często ładnie  pachnące, co czyni oleandry atrakcyjnymi do sadzenia w parkach, ogrodach, na balkonach i tarasach. Dzięki dużym rozmiarom krzewy Nerium oleander dobrze chronią przed wiatrem i w związku z tym są często sadzone jako żywopłot i na poboczach dróg. Roślina dobrze znosi ubogie gleby, jest odporna na intensywne ciepło i suszę. Już od czasów starożytnych wiadomo, że oleander jest trujący. Za toksyczne działanie odpowiadają glikozydy, głównie oleandryna. Jednak (w odpowiednich dawkach) wyciągi z oleandra były wykorzystywane leczniczo w chorobach serca i układu krążenia. Surowcem leczniczym były w tym przypadku liście, które tradycyjnie stosowano także jako środek moczopędny i przeciwbakteryjny.  Rozdrobnione korzenie stosuje się (wyłącznie zewnętrznie) w leczeniu chorób skóry : owrzodzeń, świądu a nawet tak ciężkiej choroby, jak trąd. Niektóre źródła podają, że Nerium oleander ma właściwości przeciwnowotworowe. Roślina była (i jest) używana gdzieniegdzie jako środek przeciwpasożytniczy i owadobójczy albo trutka na szczury .

Piękny i niebezpieczny…

Warto wiedzieć (zwłaszcza, gdy decydujemy się mieć oleandra w swoim otoczeniu), że wszystkie części tej rośliny są bardzo toksyczne. Zatrucie następuje drogą pokarmową, a toksyna jest bardzo silna, dlatego nawet przy zwykłych zabiegach pielęgnacyjnych (typu przycinanie) należy zachować ostrożność i po kontakcie z rośliną umyć ręce. Istnieją doniesienia, że nawet używanie gałązek oleandra  jako patyczków do szaszłyków prowadziło do zatrucia. Nie brak też wzmianek o tym, że w starożytności posługiwano się tą rośliną do… eliminowania wrogów.  Pierwsze objawy zatrucia to : nudności, wymioty, bóle brzucha, krwawe biegunki, arytmia i spadek ciśnienia krwi oraz senność. Potem pojawiają się drgawki , dochodzi do zapaści lub nawet śpiączki. Brak pomocy lekarskiej prowadzi do zgonu. Warto wiedzieć,  że wysuszona roślina nie traci toksycznych właściwości. Oleander jest także niebezpieczny dla zwierząt, zwłaszcza owiec, koni i krów, tym bardziej że jego liście mają słodki smak.

Ciekawostki

Prawdziwym „zagłębiem” oleandrów jest Kalifornia, gdzie na poboczach dróg posadzono około 25 milionów krzewów.  Innym miejscem związanym z oleandrem jest wyspa Galveston w Teksasie, gdzie każdej wiosny odbywa się festiwal oleandrów. Oleander jest także oficjalnym kwiatem Hiroszimy, ponieważ jako pierwszy zakwitł po bombardowaniu atomowym w 1945 r. Interesujący może być fakt, iż niektóre owady są niewrażliwe na toksyny zawarte w roślinie. Gąsienice pewnej ćmy (Syntomeida epilais ) jedzą jedynie miazgę otaczającą żyłki w liściu, chroniąc się przed trującym działaniem oleandra, a larwy motyli z rodzaju Euploea zatrzymują w swym ciele toksyny ze zjedzonych roślin, stając się niesmacznymi dla swoich naturalnych wrogów. Nerium oleander używa mechanizmu oszustwa do zapylania. Efektowne kwiaty przyciągają owady, jednak nie zawierają nektaru. Oleander jest uprawiany od czasów starożytnych, co potwierdzają malowidła ścienne odkryte w Pompejach.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.