Opuncja

Opuncja figowa
Opuncja figowa (Opuntia ficus – indica)

Opuncje to efektowne, sporych rozmiarów kaktusy, które (choć ich ojczyzną jest Ameryka Południowa) zadomowiły się także w Europie i stały się ciekawym elementem krajobrazu w kilku ciepłych krajach basenu Morza Śródziemnego. Warto wiedzieć, że rośliny te znajdują wiele różnych zastosowań, a najbardziej rozpowszechniony gatunek – opuncja figowa ma jadalne, smaczne owoce, które doskonale gaszą pragnienie.

Nazwa

Rośliny te należą do rodziny kaktusowatych (Cactaceae). Do rodzaju opuncja zalicza się około 150 gatunków. Łacińską nazwę najbardziej znanego na świecie gatunku – opuncji figowej (Opuntia ficus-indica) zawdzięczamy prawdopodobnie Krzysztofowi Kolumbowi, który pod koniec XV w. przywiózł jej owoce do Europy. Człon gatunkowy nazwy wziął się z przekonania podróżnika, iż odkryta przez niego roślina występuje w Indiach. Obecnie istnieje szereg synonimów naukowej nazwy opuncji figowej np. Opuntia megacantha, Opuntia paraguayensis, Opuntia decumana, Cactus decumanus. W krajach gdzie występuje, opuncja figowa posiada także wiele nazw zwyczajowych np. gruszka kaktusowa, figa Barbary, kaktus bez kręgosłupa, kaktus bezkostny, kaktus misyjny, figa indyjska, figa opuncjowa, kłująca gruszka.  Większość z powyższych nazw stosuje się także na określenie jej owoców. W naszym kraju funkcjonuje przede wszystkim spolszczona wersja nazwy łacińskiej. Skojarzenie opuncji z figowcem wzięło się od podobieństwa kształtu owoców, które u opuncji początkowo są okrągłe, a w miarę dojrzewania stają się coraz bardziej wydłużone i wówczas przypominają nieco figę.

Opuncja – kwiaty

Występowanie

Opuncję figową można spotkać w miejscach o klimacie subtropikalnym i tropikalnym. Przeważnie występuje w uprawie (współcześnie uprawia się ją w ponad 30 krajach). Jest ważna gospodarczo szczególnie dla obszarów o suchym i gorącym klimacie. Może bowiem rosnąć w warunkach półpustynnych. Roślina pochodzi z Ameryki (jej dziko rosnący krewni wywodzą się z Meksyku) i tam rośnie jej najwięcej (głównie w Ameryce Środkowej i Południowej oraz w Stanach Zjednoczonych), ale spotkać ją można także w północnej Afryce (Maroko, Egipt), na Bliskim Wschodzie, w Indiach, krajach obszaru Morza Śródziemnego (np. w Grecji , czy na Sycylii) oraz w Australii. Największym producentem opuncji jest Meksyk, gdzie uprawy przynoszą nawet 3 mln ton owoców rocznie. Owoce opuncji są tam bardzo popularne. Spożywa się je na surowo (po obraniu ze skórki i usunięciu kolców) bądź w formie lekko rozgotowanej, a wysuszone kawałki miąższu dodaje się do herbaty.

Opuncja figowa
Opuncja figowa – zdjęcie zrobione w Izraelu

Opis

Opuncja figowa jest sukulentem, a więc rośliną o wyjątkowym stopniu przystosowania do niekorzystnych warunków zewnętrznych, zwłaszcza wysokich temperatur i suszy. Służą temu płaskie, mięsiste łodygi i liście, z których roślina jest zbudowana. Dodatkowym przystosowaniem są kolce (długości 1-2 cm), które chronią przed roślinożercami. Liście i łodygi są ułożone segmentowo, zielone i pokryte woskową skórką, która utrudnia transpirację. W naturze opuncja dorasta do 5 m wysokości. Na rocznych i starszych egzemplarzach pojawiają się białe, żółte, pomarańczowe lub czerwone kwiaty, które wyrastają na górnych, najbardziej wystawionych na działanie słońca częściach rośliny. Owoce są mięsiste i kolczaste, owalnego kształtu, pokryte miękką skórką. Niedojrzałe owoce są zielone, potem stopniowo zmieniają kolor na żółty, pomarańczowy lub czerwony. Osiągają masę od 100 do 160 g, w zależności od miejsca i sposobu uprawy. Wewnątrz zawierają soczysty miąższ o słodkim lub lekko kwaskowym smaku, barwy białej, różowej, pomarańczowej lub czerwonej oraz liczne drobne nasiona.

Zastosowanie

Lecznicze właściwości opuncji figowej były znane już Aztekom. Wykorzystywali oni roztłuczone liście do tamowania krwi przy zranieniach i łagodzenia opuchlizny w przypadku urazu. Współczesne badania potwierdziły słuszność takich działań, bowiem wyciągi z opuncji wykazują działanie przeciwbólowe i przeciwzapalne. Wewnętrznie opuncja służyła jako lek na wrzody żołądka i nieżyty przewodu pokarmowego. Napar z kwiatów Aztekowie stosowali w dolegliwościach dróg moczowych. Obecnie opuncja figowa znajduje zastosowanie w kosmetyce np. do otrzymywania olejku, który korzystnie wpływa na cerę z przebarwieniami i innymi niedoskonałościami. Można także spotkać ją w preparatach na odchudzanie, gdyż przyczynia się do hamowania wchłaniania tłuszczów w przewodzie pokarmowym. Ponadto ze względu na dość dużą zawartość błonnika pokarmowego (47-51 % suchej masy) owoce opuncji zmniejszają apetyt, dając poczucie sytości. Owoce można spożywać na surowo, ale najczęściej są przerabiane na soki, dżemy lub galaretki. W Meksyku ich miąższ jest popularnym dodatkiem do deserów np. lodów. Wykorzystuje się je także to produkcji wina, a suszone – jako dodatek do herbaty. Na Malcie specjalnością lokalną jest likier wytwarzany z opuncji o nazwie Bajtra. Owoce opuncji figowej są źródłem witamin : A, C, E, B1, B6 oraz magnezu, wapnia, sodu, potasu, żelaza i błonnika. Gatunek ten jest także uprawiany z przeznaczeniem na paszę dla bydła.

Opuncja - owoc
Opuncja – owoc
Opuncja - wnętrze owocu
Opuncja – wnętrze owocu

Ciekawostki

Opuncja figowa była przez Azteków uważana za roślinę świętą. Surowe owoce opuncji figowej są słodkie, natomiast po ugotowaniu stają się bardziej kwaśne, a nawet nieco ostre w smaku. Z owocami opuncji należy się obchodzić bardzo ostrożnie, ponieważ są one pokryte mnóstwem maleńkich kolców, drobniutkich jak włoski. Kolce boleśnie wbijają się w skórę, a ich usunięcie jest dość trudne. Z tego powodu zaleca się obieranie owoców opuncji w ochronnych rękawiczkach. Ciekawe jest, że kolor miąższu owoców opuncji koreluje z kolorem kwiatów (można się spodziewać, iż z kwiatów barwy żółtej powstaną żółte owoce). Warto wiedzieć, że owoce opuncji figowej zawierają dużo wody (92,8 – 93,4 g/100 g świeżej masy), dlatego świetnie gaszą pragnienie i są polecane na… kaca.

Opuncja silna (Opuntia robusta)
Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.